Startup vượt bẫy dòng tiền, đưa da sinh học từ vỏ xoài vào thời trang xanh cao cấp

Hướng đi “ngược dòng” từ phụ phẩm

Ít ai ngờ vỏ xoài bị thải bỏ sau thu hoạch lại trở thành “mỏ vàng” hóa sinh trong mắt Nguyễn Thị Thanh Vân và đội ngũ S2M. Từ phụ phẩm nông nghiệp, họ phát triển da sinh học từ vỏ xoài, mở ra một cách tiếp cận mới cho bài toán kinh tế tuần hoàn.

Mô hình này còn giúp các xưởng chế biến tiết kiệm được chi phí xử lý vốn được xem là một phần gánh nặng sau thu hoạch. Theo anh Nguyễn Minh Hiền, Giám đốc Hợp tác xã Gap Cù Lao Giêng, An Giang, các thành viên trong hợp tác xã đã tiết kiệm được khoảng 50 - 60% chi phí xử lý vỏ xoài từ khi hợp tác với đội ngũ S2M thu gom mỗi ngày.

Trước kia, các thành viên trong hợp tác xã phải mất 600.000 - 800.000/kg cho chi phí thuê công ty môi trường để xử lý khi lượng vỏ xoài thải ra lớn, đặc biệt trong mùa cao điểm từ tháng 11 đến cuối tháng 5. Có ngày lượng vỏ xoài thải ra khoảng 10 tấn mỗi ngày. Thông thường hợp tác xã tận dụng diện tích đất của các thành viên để ủ vỏ xoài thành phân hữu cơ. Tuy nhiên, khi vào mùa cao điểm, sản lượng vỏ lớn, hợp tác xã không ủ phân kịp. Nếu ủ và xử lý không kịp, vỏ xoài dễ bắt đầu lên men và bốc mùi bởi vì vỏ xoài ngậm nhiều nước, chứa hàm lượng đường cao.

Nút thắt về mặt xử lý môi trường tại các xưởng chế biến đã tìm được lời giải khi mô hình kinh tế tuần hoàn đi sâu vào khâu chế biến phụ phẩm. Thay vì dừng lại ở việc làm phân bón hữu cơ, vốn dễ rơi vào tình trạng quá tải, giải pháp tận dụng vỏ xoài làm vật liệu sinh học cao cấp đã ra đời.

Theo chị Thanh Vân, đại diện S2M, xoài là nông sản mang tính mùa vụ rõ rệt. Để tránh kịch bản nhà máy rơi vào cảnh “đóng cửa” vì thiếu nguyên liệu ngoài mùa thu hoạch hoặc vỏ tươi bị thối hỏng, S2M triển khai chiến lược “sơ chế khô và trữ bột chân không”. Doanh nghiệp hợp tác với các xưởng xoài sấy, xoài ngâm ở vài tỉnh miền Tây như Vĩnh Long và Cần Thơ để thu gom nguồn thải sạch trong vòng 24 giờ, sau đó làm sạch, sấy nhiệt thấp và nghiền thành bột mịn ngay tại địa phương.

Việc đưa về dạng bột khô không chỉ giúp bảo quản nguyên liệu quanh năm mà còn giải bài toán tối ưu thể tích. Bởi lẽ, phần lớn vỏ xoài tươi chứa tới 75% là nước; phải cần khoảng 4kg vỏ tươi mới cô đặc được 1kg bột xơ khô giàu chất xơ và nhựa tự nhiên.

Tuy nhiên, từ đống bột vỏ xoài dễ phân hủy để biến thành chất liệu da sinh học đủ bền bỉ, không bị giòn gãy, mốc meo hay mủn ra khi gặp nước lại là một hành trình khác. S2M đã phải tập trung hóa giải 3 “nút thắt” kỹ thuật cốt lõi.

Đầu tiên là tách chiết và triệt tiêu đường tự do thông qua quá trình xử lý rửa và ức chế enzyme để loại bỏ toàn bộ gốc đường dễ lên men, nguyên nhân chính khiến vi khuẩn và nấm mốc phát triển.

Tiếp đó, nhóm nghiên cứu tạo mạng liên kết polymer sinh học thông qua việc phối trộn bột cellulose từ vỏ xoài với chất kết dính thực vật và vi khoáng, rồi cán ép nhiệt để các chuỗi phân tử đan xen đa chiều, mang lại độ co dãn và khả năng chịu lực kéo xé.

Cuối cùng, màng sinh học được ép lên lớp vải nền dệt từ sợi tái sinh hoặc sợi chuối, sau đó phủ lớp sáp thực vật tự nhiên, giúp vật liệu đạt độ kháng nước cấp độ 3 và chịu được hơn 10.000 chu kỳ uốn gập mà không nứt nẻ.

Kết quả, sản phẩm da vỏ xoài sau khi hoàn thiện đạt định lượng khoảng 580g/m² - tấm da thành phẩm có độ dày tương đương một chiếc thẻ ATM. Nhờ độ dày này, da đủ cứng cáp để đứng dáng túi xách nhưng vẫn đủ mềm dẻo để gấp may ví tiền mà không sợ bị gãy nếp.

Con đường thương mại hóa da sinh học từ vỏ xoài

Hiện tại, S2M đang vận hành xưởng thực nghiệm với công suất 25 - 45 m² da/tháng, sản xuất theo từng lô phục vụ các đơn hàng B2B và mẫu thử thương mại. Trong thành phẩm cuối cùng, hàm lượng sinh học gốc thực vật, gồm bột vỏ xoài khô chiếm tỷ trọng chính kết hợp chất kết dính sinh học, đạt 65 - 70%. Phần còn lại là lớp vải nền trợ lực và lớp màng bảo vệ bề mặt.

Chị Tuyết Nhi, chủ xưởng da Cara, đối tác của S2M, chia sẻ trung bình từ 1m² vật liệu da xoài, xưởng có thể sản xuất được khoảng 25 sản phẩm thông dụng như ví đựng card. Tùy thuộc vào bản thiết kế và kích thước của các loại phụ kiện khác nhau, số lượng thành phẩm tạo ra sẽ được tính toán cân đối để tối ưu hóa lượng vật liệu.

Theo chị Tuyết Nhi, hiện nguyên liệu da xoài là một chất liệu mới, thẩm mỹ, rất hợp với thời trang và có mức giá thành khá tốt.

Cụ thể, chất liệu da thật giá từ 50.000 - 150.000/30cm² nhưng với da xoài thì 350.000đ/1m². Về lợi thế chi phí và giá sản xuất thì giá thành sẽ giảm xuống khoảng 5 lần so với dùng da thật. Vì vậy, phòng nghiên cứu thiết kế của xưởng da Cara đã nhanh chóng bắt tay vào thử nghiệm và cho ra đời 10 dòng sản phẩm đầu tiên.

Theo Tuyết Nhi, tại Việt Nam, da sinh học từ phụ phẩm nông nghiệp hiện chưa phổ biến nhưng rất tiềm năng. Khi nguồn cung phụ phẩm nông nghiệp được thu gom ổn định và quy trình chế biến nguyên liệu đạt quy mô công nghiệp lớn, giá thành sản xuất sẽ tối ưu.

Thoát bẫy dòng tiền

Rút kinh nghiệm từ nhiều startup phụ phẩm nông nghiệp từng “đứt gãy” dòng tiền, S2M lựa chọn mô hình tài sản nhẹ và kỷ luật Bootstrap.

Giai đoạn đầu, doanh nghiệp tận dụng phương pháp hợp lực và mượn lực. Họ xây dựng chuỗi giá trị ngay từ đầu. Hiện S2M cung cấp danh mục bao gồm nguyên liệu tấm vải da, quà tặng doanh nghiệp, sản phẩm độc bản từ vải da.

“Cách làm đó sẽ giúp duy trì biên lợi nhuận gộp 35%. Song song, kiểm soát chặt chẽ định mức trên từng đơn hàng quà tặng để luôn có dòng tiền tái đầu tư vào nghiên cứu và phát triển", chị Vân chia sẻ.

Nối tiếp hành trình chinh phục chất liệu xanh, S2M không đánh đồng loạt mà chọn nước đi chiến lược. Họ bắt đầu từ phân khúc bền vững cao cấp. Vật liệu da xoài sẽ ưu tiên cung ứng cho các thương hiệu thời trang xanh, phụ kiện công nghệ và hệ sinh thái quà tặng ESG của doanh nghiệp. Đây là những đối tượng khách hàng “sẵn sàng trả mức giá xứng đáng cho giá trị bền vững và tính độc đáo.”

Đây chính là đòn bẩy tạo đà cho bước ngoặt đại trà vào cuối năm 2027, khi quy mô sản xuất chạm mốc 1.000 m²/tháng.

Muốn xanh thì phải có số

Khi quy mô đạt ngưỡng công nghiệp, giá vốn của S2M dự kiến sẽ hạ từ 28 - 32%. Con số này sẽ có được nhờ lợi thế nhập nguyên liệu giá sỉ và tối ưu hóa hệ thống nhiệt năng sấy liên tục. Mức giảm này đưa giá thành da xoài vào thế cạnh tranh sòng phẳng với các dòng da tổng hợp Microfiber cao cấp, mở ra cơ hội lớn để thay thế hoàn toàn da PU/PVC trong các ngành giày dép, nội thất và bao bì cao cấp.

“Yếu tố Xanh hay câu chuyện môi trường cảm động chỉ là chiếc vé mở cửa giúp bạn có 15 phút ngồi vào bàn đàm phán với giám đốc thu mua”, Vân thẳng thắn chia sẻ. “Nhưng để họ chốt hợp đồng và chuyển tiền cọc, 100% tiêu chí nằm ở độ bền kỹ thuật, giá thành và năng lực giao hàng đúng hạn. Muốn xanh thì phải có số và dữ liệu. Tính tuần hoàn và hiệu quả kinh tế thực tế mới là năng lực cạnh tranh cốt lõi.”

Để chứng minh chất lượng bằng “những con số biết nói”, S2M đang bắt tay cùng mạng lưới chuyên gia từ UII Startup Incubator và BioWraps, gửi mẫu kiểm định toàn diện các chỉ số ISO/ASTM tại Trung tâm Đo lường Chất lượng.

Không dừng lại ở phòng thí nghiệm, giá trị nhân văn của dự án tiếp tục được lan tỏa. Kết hợp cùng doanh nghiệp xã hội và các thợ thủ công lành nghề, S2M đang hoàn thiện bộ sổ tay hướng dẫn kỹ thuật may da xoài. Bằng cách bẻ nhỏ quy trình chế tác thành từng công đoạn chuẩn hóa, đội ngũ đã biến thách thức trong gia công thành cơ hội tạo việc làm và sinh kế bền vững cho cộng đồng yếu thế.

Khi phế phụ phẩm nông nghiệp trở thành chất liệu tương lai

Mô hình tái chế vỏ xoài của S2M không phải là một hiện tượng đơn lẻ. Câu chuyện này nằm trong làn sóng khởi nghiệp tận dụng phế phụ phẩm nông nghiệp trên toàn thế giới.

Trước S2M, nhiều thương hiệu vật liệu sinh học đã chứng minh tính khả thi thương mại của hướng đi này. Piñatex (Anh) khai thác hàng triệu tấn lá dứa bỏ đi sau thu hoạch tại Philippines. AppleSkin (Ý) thu gom xơ táo từ ngành công nghiệp sản xuất nước ép. Hay Vegea (Ý) tái chế bã nho từ các trang trại rượu vang cao cấp.

Điểm chung của các mô hình này là xây dựng chuỗi cung ứng tuần hoàn, chủ động liên kết với các nông trường và nhà máy chế biến thực phẩm để thu gom nguyên liệu đầu vào với chi phí gần như bằng không, vừa giúp đối tác giảm chi phí xử lý rác thải, vừa tạo ra nguồn cung ổn định cho sản xuất.

Song song đó, việc khai thác thân cây chuối, loại phụ phẩm ngập tràn tại các quốc gia nông nghiệp như Việt Nam hay Ấn Độ, cũng đang mở ra một hướng đi kinh doanh đầy tiềm năng nhờ đặc tính xơ dài và độ chịu lực kéo vượt trội.

Bằng cách kết hợp kỹ thuật tách chiết sợi cơ học với công nghệ phủ màng polymer sinh học, các startup như Bananatex (Thụy Sĩ) và Green Banana Paper (đảo Kosrae) đã biến phần thân chuối vốn phải chặt bỏ sau mỗi vụ thu hoạch thành dòng da nhân tạo có độ dẻo dai và bền bỉ kinh ngạc.

Sự xuất hiện của S2M cùng các sản phẩm từ dứa, táo, nho hay chuối không chỉ chứng minh rằng “mọi loại phế phẩm hữu cơ đều có thể tái sinh”, mà còn định hình một thế hệ doanh nghiệp mới: nơi giá trị thương hiệu không chỉ đo bằng doanh thu, mà còn bằng khối lượng rác thải nông nghiệp được “giải cứu” và tác động tích cực đến sinh kế của người nông dân.

Khi phế phẩm, phế thải cũng trở thành tài nguyên

Khởi nghiệp thành công từ phế phẩm bồn bồn