Sản xuất
Không phải nông sản dán mã QR là bán được giá cao
Một chiếc tem truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự có ý nghĩa khi những thông tin phía sau nó phản ánh trung thực quá trình hình thành sản phẩm.

Bản chất của truy xuất nguồn gốc
Truy xuất nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc của nhiều thị trường nhập khẩu. Đó cũng là công cụ giúp nông sản Việt Nam xây dựng thương hiệu, nâng cao giá trị và củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Tuy nhiên, để biến những mã QR thành dữ liệu đáng tin cậy, ngành nông nghiệp vẫn phải giải quyết bài toán sản xuất manh mún, thiếu liên kết và minh bạch thông tin.
Một lô hàng muốn được chấp nhận không chỉ cần chứng minh sản phẩm đạt tiêu chuẩn mà còn phải trả lời được những câu hỏi: Được sản xuất ở đâu? Ai là người sản xuất? Quy trình canh tác như thế nào? Vật tư đầu vào được sử dụng ra sao? Sản phẩm được thu hoạch, sơ chế, đóng gói và vận chuyển qua những khâu nào?
Điều này khiến truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện quan trọng để nông sản Việt Nam duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Tại tọa đàm trực tuyến với chủ đề "Minh bạch nguồn gốc nông sản - 'hộ chiếu' để nông sản Việt Nam bán được giá cao, vươn tới thị trường lớn", tổ chức ngày 20/11, ông Bùi Xuân Phong, Trưởng phòng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), lưu ý rằng cần hiểu đúng bản chất của truy xuất nguồn gốc.
Theo ông Phong, mã số vùng trồng hay tem QR không phải là chiếc "hộ chiếu" có thể tự động giúp sản phẩm bán được giá cao. Giá trị cốt lõi nằm ở quá trình sản xuất thực tế, từ việc tuân thủ quy trình canh tác đến ghi chép nhật ký sử dụng vật tư đầu vào. Đây mới là những dữ liệu chứng minh nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.
Nói cách khác, một chiếc tem chỉ thực sự có ý nghĩa khi những thông tin phía sau nó phản ánh trung thực quá trình hình thành sản phẩm.
Một sản phẩm có thông tin truy xuất đầy đủ, chính xác sẽ giúp người tiêu dùng nhận diện nguồn gốc, tạo dựng niềm tin với doanh nghiệp thu mua và đối tác nhập khẩu. Về lâu dài, đây còn là nền tảng để xây dựng thương hiệu cho từng vùng sản xuất, hợp tác xã và ngành hàng nông sản Việt Nam.
Nhằm thúc đẩy minh bạch thông tin và thống nhất quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng, đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản dùng chung, từng bước kết nối dữ liệu từ địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất.
Theo ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hệ thống được xây dựng theo hướng tạo nền tảng chung để các phần mềm truy xuất nguồn gốc hiện có của doanh nghiệp và địa phương có thể kết nối, chia sẻ dữ liệu.
Đáng chú ý, đến thời điểm diễn ra tọa đàm, hệ thống đã kết nối được hơn 800.000 dữ liệu từ một số doanh nghiệp. Khoảng trên 10 đơn vị cung cấp giải pháp đã tham gia kết nối vào nền tảng chung.
Đây là bước tiến quan trọng trong bối cảnh trước đó nhiều địa phương, doanh nghiệp tự xây dựng phần mềm truy xuất riêng, sử dụng những cấu trúc dữ liệu và quy trình khác nhau. Sự phân tán này không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý mà còn khiến người tiêu dùng bất tiện khi phải sử dụng nhiều ứng dụng để kiểm tra thông tin sản phẩm.
Tuy nhiên, theo ông Tin, để dữ liệu có thể liên thông thực chất, các bên phải tuân thủ một quy trình thống nhất. Cơ quan chuyên ngành cần ban hành quy trình nghiệp vụ cho từng nhóm sản phẩm, trong khi cơ quan chuyển đổi số xây dựng quy trình kỹ thuật để các nhà cung cấp giải pháp có căn cứ kết nối.
Mục tiêu là hình thành chuỗi dữ liệu xuyên suốt, từ vùng trồng, quá trình canh tác, thu hoạch đến thu mua, chế biến, đóng gói và xuất khẩu.
Khi dữ liệu được cập nhật liên tục, cơ quan quản lý có thể theo dõi quá trình sản xuất, phát hiện những bất thường về chất lượng và nhanh chóng xác định nguồn gốc khi xảy ra sự cố. Doanh nghiệp cũng có thêm công cụ kiểm soát vùng nguyên liệu, còn người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin trước khi quyết định mua hàng.
Cách nào hỗ trợ nông dân?
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là tổ chức truy xuất nguồn gốc tại các vùng sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún. Việc yêu cầu hàng triệu hộ nông dân tự ghi chép, cập nhật dữ liệu theo cùng một quy trình tạo ra áp lực không nhỏ về thời gian, nhân lực và chi phí.
Ông Bùi Xuân Phong cho rằng, bài toán nhật ký đồng ruộng và tính trung thực của dữ liệu đã được đặt ra từ 20-30 năm trước. Điểm khác biệt hiện nay là hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số đã phát triển mạnh, tạo điều kiện thuận lợi hơn để triển khai trên diện rộng.
Theo ông, giải pháp quan trọng là tổ chức lại sản xuất theo các vùng có mã số, quy mô phù hợp, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Tại những vùng sản xuất tập trung, có thể bố trí một nhóm hoặc 1-2 cán bộ chuyên trách theo dõi vật tư đầu vào, giám sát quy trình kỹ thuật và ghi chép nhật ký đồng ruộng.
Cách làm này vừa giảm áp lực cho từng hộ, vừa nâng cao tính thống nhất và độ tin cậy của dữ liệu.
Ở góc độ công nghệ, bà Phạm Thị Lý, Giám đốc Trung tâm Doanh nghiệp Hội nhập và Phát triển (IDE), cho biết hiện nay đã có những giải pháp giúp nông dân tiếp cận truy xuất nguồn gốc tương đối đơn giản. Với nền tảng CheckVN, người dân có thể sử dụng điện thoại quét mã QR tại đầu bờ để cập nhật thông tin sản xuất. Ngay cả người không biết chữ cũng có thể ghi âm hoặc chụp ảnh hoạt động sản xuất để hệ thống chuyển đổi thành dữ liệu phục vụ nhật ký điện tử.
Bà Lý dẫn chứng việc ứng dụng truy xuất nguồn gốc tại Hưng Yên, trong đó hệ thống quản lý, định danh được triển khai đến từng cây nhãn đầu dòng và từng vườn trồng. Theo thông tin được đại diện địa phương xác nhận, việc ứng dụng hệ thống đã góp phần nâng giá trị thu nhập từ các vườn nhãn đầu dòng lên gấp 7 lần so với trước đó.
Đối với sản phẩm vải trứng Phù Cừ, việc định danh, xác thực nguồn gốc đến từng vườn trồng cũng giúp nâng cao khả năng nhận diện trên thị trường. Giá sản phẩm có thời điểm vượt 200.000 đồng/kg, thậm chí tiến sát 400.000 đồng/kg trong năm nay.
Những trường hợp này cho thấy minh bạch thông tin có thể trở thành lợi thế kinh tế thực sự khi được gắn với sản phẩm chất lượng, vùng nguyên liệu rõ ràng và chiến lược xây dựng thương hiệu.
Theo bà Lý, vấn đề không hẳn nằm ở việc người nông dân không muốn sử dụng công nghệ mà quan trọng là họ được hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ như thế nào. Người sản xuất chân chính luôn có nhu cầu chứng minh trách nhiệm và chất lượng sản phẩm của mình, nhưng cần một cơ chế đủ rõ ràng để những nỗ lực đó được thị trường ghi nhận.
Có mã QR chưa đồng nghĩa với truy xuất minh bạch
Một vấn đề khác được các chuyên gia nhấn mạnh là sự khác biệt giữa việc có tem truy xuất và có dữ liệu truy xuất thực chất.
Ông Nguyễn Quang Tin cho biết, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói hay phòng thử nghiệm phải được khai báo, thẩm định và phê duyệt theo yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Chẳng hạn, đối với thị trường Trung Quốc, việc một vùng trồng đã được cấp mã trong nước chưa đồng nghĩa với việc mã đó đã được phía Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt.
Đối với những mã đã được phê duyệt và quá trình sản xuất không vi phạm quy định, người sản xuất không phải khai báo lại từ đầu. Tuy nhiên, dữ liệu phải được cập nhật đầy đủ, bảo đảm khả năng kết nối và phản ánh quá trình sản xuất thực tế.
Ông Tin nhấn mạnh, tem QR chỉ là vật mang dữ liệu. Nếu thông tin bên trong chưa đầy đủ, chưa được liên thông hoặc chỉ là dữ liệu tĩnh, không được cập nhật theo thời gian thực, thì chưa thể đáp ứng yêu cầu truy xuất thực chất.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý đối với những ngành hàng xuất khẩu có yêu cầu cao như sầu riêng, nơi mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng thử nghiệm đều phải đáp ứng các quy định cụ thể của thị trường nhập khẩu.
Bởi vậy, truy xuất nguồn gốc không thể chỉ là hoạt động tạo mã, in tem hay đưa thông tin lên phần mềm. Điều quan trọng hơn là phải có cơ chế kiểm tra, đối chiếu dữ liệu với thực tế sản xuất, xử lý nghiêm những trường hợp kê khai không trung thực.
Từ công cụ kiểm soát đến lợi thế cạnh tranh
Theo ông Nguyễn Quang Tin, hành lang pháp lý về truy xuất nguồn gốc hiện nay cơ bản đã đầy đủ. Nút thắt lớn hơn nằm ở tổ chức thực hiện, khả năng kết nối dữ liệu và sự thay đổi nhận thức của các chủ thể trong chuỗi sản xuất.
Thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục mở rộng kết nối hệ thống, hoàn thiện quy trình kỹ thuật, nghiệp vụ cho từng sản phẩm, đồng thời tăng cường tuyên truyền để địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân hiểu rõ lợi ích của truy xuất nguồn gốc.
Tại Hưng Yên, bà Trịnh Kim Uyên, Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, cho biết địa phương sẽ tiếp tục duy trì, nâng cấp hệ thống truy xuất hiện có, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường kiểm tra, giám sát, hậu kiểm. Tỉnh cũng định hướng gắn truy xuất nguồn gốc với phát triển chuỗi giá trị, áp dụng VietGAP, GlobalGAP và các hệ thống quản lý chất lượng.
Đặc biệt, xúc tiến thương mại và kết nối tiêu thụ cần được đẩy mạnh để những sản phẩm đã đầu tư cho quy trình sản xuất an toàn, minh bạch có cơ hội tiếp cận thị trường tốt hơn.
Xét về dài hạn, truy xuất nguồn gốc còn có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi kiểm soát chất lượng. Khi dữ liệu sản xuất được tích lũy đầy đủ, ngành nông nghiệp có thêm cơ sở để đánh giá sản lượng, quy hoạch vùng nguyên liệu, dự báo cung cầu và xây dựng kế hoạch phát triển ngành hàng. Đây cũng là một trong những công cụ giúp giảm tình trạng sản xuất tự phát, được mùa mất giá và phụ thuộc vào một số thị trường tiêu thụ.