Nam dược

Nam dược

Xáo tam phân vươn mình mạnh mẽ trên 'đất chết' Ninh Hòa

CAO NGUYÊN • 16/11/2026 10:29

Từ một loài dược liệu quý đặc hữu từng đứng bên bờ vực tuyệt chủng vì nạn khai thác tận diệt, cây xáo tam phân đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ tại thung lũng Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa. Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nguồn gen bản địa theo chuẩn quốc tế, mô hình liên kết giữa hợp tác xã, nhà khoa học và đồng bào Ê Đê nơi đây còn mở ra hướng phát triển kinh tế xanh, bền vững ngay trên vùng đất từng một thời khô cằn, bạc màu.

Cây Xáo tam phân đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ tại thung lũng Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa.
Cây xáo tam phân đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ tại thung lũng Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa.

Từ nguy cơ tuyệt chủng đến vùng nguyên liệu chuẩn GACP-WHO

Những năm 2012–2013, cơn sốt săn lùng Xáo tam phân (Paramignya trimera) với những lời đồn thổi về công dụng hỗ trợ điều trị bệnh nan y đã khiến hàng nghìn người đổ xô lên vùng núi Hòn Hèo đào bới tận gốc rễ. Chỉ trong thời gian ngắn, nguồn gen tự nhiên của loài dược liệu đặc hữu này gần như bị xóa sổ ngoài tự nhiên.

Đến cuối năm 2026, bức tranh tại vùng đệm thung lũng Ninh Hòa, trọng điểm là thôn Suối Sim (Buôn Sim), xã Tây Ninh Hòa, đã hoàn toàn đổi khác.

Dự án khôi phục cây xáo tam phân gắn với sinh kế đồng bào Ê Đê do Hợp tác xã (HTX) Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa khởi xướng vừa ghi dấu ấn mạnh mẽ khi lọt vào Vòng chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 năm 2026. Trên tổng quỹ đất 20ha, HTX đã phủ xanh được 6ha với khoảng 60.000 cây xáo tam phân tại bốn điểm trồng tập trung. Đáng chú ý, trong số này đã có khoảng 17.000 cây đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, tạo nên bước tiến quan trọng giúp nâng tầm vị thế cho dược liệu bản địa Khánh Hòa.

Canh tác thuận tự nhiên “đấu tay đôi” với khắc nghiệt

Để cây thuốc quý bám rễ và giữ trọn dược tính trên vùng thung lũng vốn mang đặc trưng khí hậu Nam Trung Bộ khắc nghiệt, mùa khô nắng nóng kéo dài trên nền đất pha cát bạc màu do nhiều năm độc canh cây mía, cây mì, người trồng nơi đây đã áp dụng những mô hình canh tác thuận tự nhiên đầy sáng tạo.

Thay vì làm sạch cỏ hay dùng hóa chất, họ chủ động giữ lại thảm cỏ tự nhiên dưới gốc theo phương thức "nuôi cỏ giữ đất" nhằm giữ ẩm vào mùa khô, chống xói mòn vào mùa mưa và tạo lớp mùn hữu cơ nuôi dưỡng hệ vi sinh vật. Nguồn nước tưới được dẫn từ các hồ nuôi cá giàu phù sa hữu cơ trong trang trại thông qua hệ thống tưới tự động vận hành bằng năng lượng mặt trời. Cùng với đó là kỹ thuật trồng "ba cây chụm lại" một hốc để các thân cây dạng trườn đan cài, nâng đỡ nhau chống chọi trước gió bão miền Trung, kết hợp trồng xen canh dưới tán hơn 2.000 cây xoài tơ để lấy ngắn nuôi dài.

Hành trình đưa cây xáo tam phân trở lại đại ngàn dĩ nhiên không chỉ trải đầy hoa hồng. Lợi thế lớn nhất của vùng thung lũng Ninh Hòa là thổ nhưỡng và khí hậu bản địa giúp cây có sức đề kháng cao, ít sâu bệnh, không cần phân thuốc hóa học, đồng thời mang lại giá trị kinh tế vượt trội so với trồng mì hay keo, giải quyết tốt bài toán lao động nhàn rỗi cho bà con địa phương.

Thế nhưng, trở ngại lớn nằm ở chu kỳ sinh trưởng kéo dài, phải mất ba năm cây mới bắt đầu cho thu tỉa cành lá và năm đến sáu năm mới cho thu hoạch rễ đạt chuẩn dược tính, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư ban đầu lớn cùng sự kiên trì thay đổi tập quán canh tác cũ của một bộ phận nông dân. Bên cạnh đó, vấn nạn hàng giả, hàng nhái trộn lẫn rễ các loài cây rừng khác trên thị trường cũng tạo ra không ít áp lực cho những người làm dược liệu chân chính.

Sợi dây liên kết giữa hợp tác xã và đồng bào Ê Đê

Chính trong gian khó, sự gắn kết giữa HTX và cộng đồng người Ê Đê tại thôn Suối Sim đã phát huy giá trị nhân văn và bền vững nhất. HTX đã kết nối hơn 27 thành viên, đồng thời phối hợp cùng Hội Nông dân địa phương cấp phát miễn phí hàng nghìn cây giống, trao tận tay mỗi hộ từ mười đến hai mươi cây cho hơn một trăm hộ đồng bào Ê Đê kèm hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc hữu cơ. Nhiều gia đình, tiêu biểu như hộ ông Y Hồng - một người có uy tín tại thôn Suối Sim- sau ba năm trồng thử nghiệm thấy cây cho rễ vàng đậm, hàm lượng tinh dầu cao đã mạnh dạn nhân rộng diện tích lên hàng nghìn mét vuông. Thay vì phải rời buôn làng đi làm thuê xa nhà, nhiều lao động người Ê Đê như bà H'Bờ Liếc cùng hàng chục bà con trong buôn đã có việc làm ổn định ngay tại vườn ươm, khu chăm sóc và xưởng sơ chế với thu nhập rõ ràng.

Quan trọng hơn cả, chuỗi liên kết này đã làm thay đổi tận gốc tư duy khai thác từ "đào rễ tận diệt" sang "khai thác bền vững". Thay vì đợi năm, sáu năm để đào gốc bán thô với giá 6 - 10 triệu/kg rồi làm chết cây, HTX tổ chức thu tỉa cành và lá từ năm thứ ba với giá nguyên liệu thô khoảng bốn trăm đến năm trăm nghìn đồng một kilôgam để chế biến sâu thành trà túi lọc sinh học, trà hòa tan, trà ấm thân lá và nụ hương thảo mộc. Cách làm này vừa giúp cây sinh trưởng lâu năm, vừa mang lại dòng tiền đều đặn hàng năm cho người trồng. Sản phẩm hiện đã phục vụ hơn hai nghìn khách hàng tại các đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội và đang hướng tới mục tiêu mười nghìn khách hàng với doanh thu mười tỷ đồng mỗi năm trong ba năm tới.

Sự song hành của khoa học công nghệ và chính sách bảo hộ xáo tam phân

Đứng sau sự hồi sinh bài bản ấy là sự chung tay chặt chẽ giữa các nhà khoa học và chính quyền địa phương. Để giữ trọn sự thuần chủng, HTX đã mạnh tay chi một tỷ đồng thu mua một nghìn cây xáo tam phân cổ thụ tại vùng gốc Ninh Vân làm vườn cây đầu dòng, đồng thời tiến hành xét nghiệm ADN toàn bộ cây giống giâm cành nhằm khẳng định đúng nguồn gen bản địa trước khi đưa ra đại trà. Các nghiên cứu dược lý cũng chứng minh phần thân và lá chứa hàm lượng hoạt chất quý như flavonoid, saponin, alancin rất cao, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho việc khai thác cành lá.

Về phía quản lý nhà nước, tỉnh Khánh Hòa đã lồng ghép phát triển vùng dược liệu vào các chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đặc biệt, từ năm 2024, cơ quan chức năng tỉnh đã chính thức chấp thuận cho HTX được sử dụng địa danh hành chính "Ninh Hòa" trong tên gọi và thương hiệu sản phẩm. Cùng với việc cấp mã số vùng trồng và gắn mã QR truy xuất nguồn gốc trên từng bao bì, chính sách này đã tạo ra tấm lá chắn pháp lý vững chắc bảo vệ uy tín cho dược liệu địa phương.

Trà Xáo Tâm Phân.
Trà Xáo Tâm Phân.

Triển vọng mở rộng kinh tế dược liệu gắn với du lịch bản địa

Việc hồi sinh cây Xáo tam phân tại thung lũng Ninh Hòa đang mở ra dư địa phát triển đa giá trị đầy hứa hẹn. Với quỹ đất đồi gò còn rộng lớn, mô hình hoàn toàn có khả năng nhân rộng thành những cánh rừng dược liệu vừa phủ xanh đất trống, vừa hướng tới thị trường tín chỉ carbon.

Nằm trên trục giao thông chiến lược kết nối thành phố biển Nha Trang với vùng Tây Nguyên, vùng trồng Xáo tam phân hữu cơ tại thôn Suối Sim hội tụ đủ điều kiện để phát triển du lịch sinh thái gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa. Mai này, du khách đến đây không chỉ được tham quan quy trình trồng trọt thuận tự nhiên, thưởng thức trà thảo mộc dưới tán rừng dược liệu mà còn được hòa mình vào không gian văn hóa cồng chiêng, ẩm thực đặc sắc của đồng bào Ê Đê, biến loài cây thuốc quý năm nào trở thành trụ cột kinh tế xanh bền vững cho cả vùng thung lũng.

CAO NGUYÊN