Đời sống

“Nối vòng tay lớn”

Dọc theo dòng sông Kỳ Lộ, đoạn qua Soi Bà Năm, hàng tre ông Mạnh Nhơn, thôn Triêm Đức, xã Đồng Xuân, tỉnh Đắk Lắk xanh rờn, có những cây tre vừa ra lá xanh từ măng.

Ông Nhơn có “tài sản” 100 bụi tre. Hàng tre của ông “rào” bờ sông Kỳ Lộ dài gần cây số. Ông thuộc rành rành “tiểu sử” của các hàng tre này từ thời ông nội để lại chia cho cha ông 100 bụi, chú ruột 100 bụi tre, Cha ông qua đời, đến đời ông ra sức “nuôi” tre ngăn sạt lở bờ sông. Đợt lũ lịch sử 2009, dọc sông Kỳ Lộ hàng trăm héc ta đất canh tác bị lũ lụt “nạo” hết lớp đất mặt, bồi lấp cát, nhiều người sau lũ mất trắng diện tích đất sản xuất. Riêng đất soi nhà ông có tre che chắn, không mất tấc đất nào.

Không những thế hàng tre ông Nhơn còn “nối vòng tay lớn” với hàng tre ông chú ruột (tài sản ông nội để lại-liền kề với nhau) giữ hàng chục héc ta đất trồng mía, sắn, keo soi Bà Năm. “Địa phương khuyến khích người dân trồng tre chống sạt lở bờ sông, bảo vệ đất sản xuất. Cây tre còn là vật liệu để làm các vật dụng truyền thống như nong nia, giần sàng dùng trong gia đình”, ông Nhơn nói.

Phía dưới hàng tre ông Nhơn là tre của ông Võ Sô (ông thứ 10 nên quanh vùng gọi Mười) ở thôn Thạnh Đức, xã Xuân Phước, tỉnh Đắk Lắk.

Hiện ông Mười làm chủ hai hàng tre. Hàng tre trên soi Bà Năm thuộc thôn Triêm Đức, xã Đồng Xuân, với 150 bụi và hàng tre soi Hóc Ống thuộc thôn Thạnh Đức, xã Xuân Phước, với 50 bụi. Cả hai hàng tre nằm dọc theo dòng sông Cái (hay còn gọi là sông Kỳ Lộ) dài gần 2km, bộ rễ ngậm nước nên tre cái (tre to) vươn cao thẳng đứng.

Từng bụi tre đan xen nhau tạo nên một thành lũy kiên cố. Còn những cây tre nằm bên trong đất soi thì có khóm tre 4 đến 5 bụi “bó” lại, ông dùng rựa rong gai sạch sẽ để tre ra măng lên thẳng.

“Biết mặt” từng cây tre

Bao năm gắn bó với cây tre, nhìn bụi tre ông Mười “biết mặt” từng cây. Tre vừa đủ lá là tre một năm dùng làm tre lạt (dùng để buộc, cột). Thân tre từ màu xanh ngả sang màu vàng là tre 3 năm dùng đóng bè. Tre lên nước màu đỏ là tre 5 năm trở lên dùng làm đòn tay.

Với “tài sản” 200 bụi tre, hàng năm ông Mười thu được ngàn mụt măng và bán gần 1.000 cây tre già. Theo ông Mười, chặt tre có cách, khi chặt tre bán hoặc đan các vật dụng thì chặt tỉa, chừa lại một số cây để khi măng mọc lên có thân tre già để măng dựa và đứng thẳng.

“Khi chặt tre bán hoặc đan các vật dụng thì chặt tỉa, chừa lại một số cây để khi măng mọc lên dựa vào thân tre già che chở măng lên thẳng. Nếu chặt triệt lứa tre già thì măng mọc lên gió sẽ quật gãy, cây tre bị cụt đọt làm bụi tre lùn xuống. Khi tre bị cụt đọt nếu để lâu năm (trên 10 năm) thân tre ngả màu vàng óng, dùng đan nong, thúng sẽ mau mục, không bền như cây tre nguyên đọt. Khâu chặt tre rất quan trọng, nếu không biết cách sẽ giết chết bụi tre”, ông Mười nói.

Cũng theo ông Mười, còn bí quyết bẻ măng là bẻ mụt măng từ dưới đất cao đến đầu gối người lớn, bẻ sát gốc. Măng cao đến ngang bụng thì không nên bẻ, vì nếu bẻ phần non ở trên (2 gang tay người lớn), còn chừa lại phía dưới gốc, tre tiếp tục ra lá, cây tre đó bị “tật nguyền”. Không những thế, bẻ măng riết như vậy sẽ hư bụi tre vì sau này cây tre không đủ sức ra măng. Còn nữa, để măng lên thẳng phải thường xuyên dùng rựa rong (chặt) dọn gai quanh bụi tre. Hiện tôi truyền lại lớp con tôi bí quyết chặt tre và bẻ măng đúng cách, quyết tâm “nuôi” hàng trăm bụi tre xanh tươi bên bờ sông Kỳ Lộ, vừa kiếm tiền vừa phát triển hàng tre xanh.

Làm salon và bè nuôi hải sản

Ngoài tre trồng bờ sông thì nông dân trồng tre ven đường tạo ra cảnh quan xanh, sạch, đẹp các vùng quê. Ông Phan Văn Sáu ở thôn Thạnh Đức, xã Xuân Phước, một người chặt tre bán cho thương lái nói: "Tôi có gần 10 bụi tre trồng dọc đường liên xã. Khi tre già tôi bán tre cho các chủ xe tải chở đi tiêu thụ các nơi. Sau đó có người biểu tôi chặt tre mướn tôi cũng chặt bán…".

Theo ông Sáu, hiện nay 1 cây tre bán đứng tại bụi là 20.000 đồng. Một bụi tre chặt trung bình 20 cây, bán được 400.000 đồng. Ở đây có người trồng 20 bụi tre ven đường, rạch bàu, bán bỏ túi 8 triệu đồng. Tuy nhiên, không phải năm nào cũng có tre già chặt bán mà thường từ măng lên thành tre qua 2 năm, tre già mới bán. Ở miền quê, ngoài lúa, mía, sắn, nhiều gia đình có thêm thu nhập từ cây tre để trang trải cuộc sống.

Trước đây, ông Sáu chặt tre bán cho các cơ sở đóng giường, đan các vật dụng, làm đồ mỹ nghệ từ tre, đặc biệt là bộ salon. Thế nhưng có thời gian, các sản phẩm làm từ nhựa chiếm lĩnh thị trường, tre bán không ai mua. Lúc đó, người dân nông thôn trồng tre chỉ để lấy măng và để làm nhà. "Nay tre lại khan hiếm vì thêm công dụng làm bè nuôi tôm, hàu. Mỗi tháng tôi cung cấp hàng ngàn cây tre cho người nuôi ở vùng biển phường Sông Cầu", ông nói.

Nói về độ bền của cây tre “lặn” biển, ông Bùi Văn Long, nuôi tôm ở vịnh Xuân Đài (phường Sông Cầu) cho biết: Bè nuôi tôm, hàu thì ngoài những cây gỗ xung quanh làm khung, còn lại đều làm từ tre. Cây tre nhẹ nên làm bè tre nuôi tôm, hàu dễ di chuyển tránh bão. Cây tre ngâm nước mặn rất bền, thường để trên bờ 3 năm là mục, để dưới nước mặn chịu được 4-5 năm. Hàng ngàn bè nuôi tôm, hàu trên vịnh Xuân Đài làm từ tre. Gần đây, người nuôi tôm, hàu muốn làm bè phải đặt hàng và chờ một thời gian mới có tre già.

Theo Sở NN&MT tỉnh Đắk Lắk, việc sạt lở ven bờ sông đã xảy ra trong nhiều năm qua, ảnh hưởng đến đất sản xuất nông nghiệp và nhà ở của người dân. UBND các xã chỉ đạo các địa phương và người dân có đất sản xuất trong khu vực bị sạt lở dọc bờ sông triển khai đóng cọc tre những vị trí bị sạt lở và trồng tre nhằm hạn chế sạt lở trên diện rộng. Việc trồng tre cũng giúp môi trường được bảo vệ do tăng độ che phủ của cây xanh, chống sạt lở bờ sông hiệu quả, tạo cảnh quan môi trường.

Theo Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (Bộ Tài nguyên và Môi trường), trồng tre bảo vệ hiệu quả đất sản xuất nông nghiệp, công trình giao thông, thủy lợi và là phương án quan trọng ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, ổn định đời sống, sản xuất của người dân. Bên cạnh đó việc trồng tre, còn tạo ra cảnh quan xanh, sạch, đẹp tại các vùng quê.

MẠNH TRÂM TRÂN