Văn hóa
Khi sự bất tiện là một di sản
Trong đợt kiểm tra quy hoạch chuẩn bị cho Lễ hội hoa tam giác mạch vừa qua, xã Lũng Cú (Tuyên Quang) đã phải đình chỉ 5 công trình xây dựng trái phép tại Lô Lô Chải – nơi có tới 17/20 ngôi nhà mới xây chọn đổ bê tông rồi sơn giả tường đất. Cùng lúc đó, tại buổi họp báo kinh tế - xã hội quý 3 tổ chức ngày 23/10, cơ quan chức năng Đà Nẵng lại lên tiếng trước thực trạng phố cổ Hội An vắng khách bất thường khi bước vào mùa mưa lũ.
Đằng sau hai lát cắt thời sự ấy, là một câu hỏi nhức nhối: Phải chiều chuộng mọi đòi hỏi tiện nghi của du khách, hay dũng cảm giữ lại những “bất tiện nguyên bản” – thứ thực chất mới chính là linh hồn của di sản?
Mâu thuẫn ở vùng biên và lòng di sản
Từ đỉnh cột cờ Lũng Cú nhìn xuống Lô Lô Chải, ngôi làng du lịch từng được vinh danh tốt nhất thế giới, người ta sững sờ khi nó đang đón một làn sóng xây dựng mới. Trong số 20 căn nhà được cấp phép từ đầu năm đến nay, chỉ vỏn vẹn 3 nhà kiên trì với cách trình tường bằng đất nện và lợp mái ngói âm dương truyền thống. Phần lớn còn lại chọn khung bê tông cốt thép, xây mặt trước giả sơn vàng, mặt sau đục tường làm cửa kính lớn nhìn ra thung lũng.
Lý do thật đơn giản và đầy tính kinh tế: nhà tường đất dễ ẩm mốc nếu không đốt lửa thường xuyên, không gian chật, khó lắp điều hòa và thiếu góc view cho khách “sống ảo”. Du khách muốn vừa chạm vào nét hoang sơ, nhưng đêm đến lại phải ngủ phòng máy lạnh êm ru. Để chiều lòng khách và tăng doanh thu, bê tông và khung kính đã âm thầm thế chỗ cho những mảng tường đất ấm nóng hơi người.
Cách đó hàng nghìn cây số, phố cổ Hội An cũng đang đối mặt với bài toán mùa vụ và quản lý. Vào thời điểm tháng 10, tháng 11, miền Trung bước vào mùa mưa bão, vắng bóng du khách. Khi nước sông Hoài dâng cao, không ít người làm dịch vụ than phiền về sự trầm lắng, vắng vẻ chưa từng có. Thế nhưng, xen giữa những phàn nàn ấy là tiếng thở dài của những người yêu Hội An: mùa cao điểm thì phố cổ quá tải, hẻm nhỏ nghẽn lối vì xe đạp và hàng quán; mùa thấp điểm thì lại cuống cuồng lo vắng khách. Sự vội vã chạy theo lượng khách vô tình làm nhạt nhòa đi nhịp điệu bình thản, thong thả vốn có của một đô thị cổ.
Giá trị của những ngạch cửa
Có một thực tế là các đô thị hiện đại đã làm đầy mòn giác quan của con người. Sống trong những căn phòng bê tông kín khép, bật điều hòa quanh năm và giao tiếp qua màn hình phẳng, du khách tìm đến những vùng đất như Lô Lô Chải hay Hội An chính là để tìm kiếm một sự “đứt gãy” khỏi thói quen ấy.
Sự bất tiện của một căn nhà trình tường, từ cái lạnh se sắt lùa qua khe cửa, mùi khói bếp ngai ngái ám vào tường đất, hay cái ngõ nhỏ Hội An buộc người ta phải xuống xe đi bộ, thực chất không phải là sự thiếu sót của hạ tầng. Đó là trí tuệ dân gian đúc kết qua hàng thế kỷ để ứng phó với thiên nhiên khắc nghiệt, là nếp sống và là câu chuyện của người bản địa.
Khi chấp nhận ở trong một không gian mộc mạc, du khách không còn là kẻ đứng ngoài quan sát qua thấu kính camera, mà thực sự trở thành người tham dự. Chính những “ngạch cửa” (nhà ở Hội An hay những nhà xưa luôn có nơi cửa ra vào, muốn vào phải dừng lại và bước ra, như là... cái phanh khiến kẻ vào phải biết đây là một thế giới khác ngoài kia, hãy tự biết ta phải làm gì để không phá đi giới hạn hành xử, cảm xúc), là một chút bất tiện có kiểm soát.
Sâu xa, đó là cú vỗ vai thức tỉnh tâm thức và đó là đường dẫn tạo nên ký ức sâu sắc và sự đồng cảm văn hóa thật sự. Nếu xóa bỏ hết những bất tiện đó để phủ lên lớp bê tông tiện nghi đồng dạng, Lô Lô Chải hay Hội An sẽ chẳng khác gì vô số điểm nghỉ dưỡng hiện đại ngoài kia, và khi sự độc bản mất đi, du khách cũng sẽ rời bỏ.
Nhìn ra thế giới: Sự kiêu hãnh của di sản
Thực ra, bài toán giữa chiều khách và bảo tồn không chỉ của riêng Việt Nam. Nhiều điểm đến nổi tiếng trên thế giới từng đi qua cái bẫy du lịch thương mại và đã dũng cảm quay đầu.
Tại làng cổ Shirakawa-go (Nhật Bản), nơi nổi tiếng với những mái nhà gánh tuyết bằng cỏ tranh, chính quyền và người dân thống nhất một quy tắc sắt đá: cấm tuyệt đối việc xây dựng nhà bê tông hay khách sạn hiện đại trong không gian làng cổ. Khách muốn trải nghiệm phải chấp nhận sinh hoạt trong không gian gỗ truyền thống, tuân thủ giờ giấc nghiêm ngặt và số lượng người tham quan mỗi ngày được kiểm soát chặt chẽ qua hệ thống đặt trước.
Hay như ở Bhutan, quốc gia này chưa bao giờ xem du lịch là ngành kinh doanh đại trà để chiều chuộng mọi phân khúc. Họ áp đặt mức phí phát triển bền vững rất cao đối với du khách lưu trú. Thông điệp đưa ra rất rõ ràng: di sản và môi trường tự nhiên là tài sản vô giá của người dân Bhutan, du khách là người ghé thăm và cần trân trọng “luật chơi” của điểm đến.
Những bài học ấy cho thấy: một điểm đến bền vững không phải là nơi tự biến mình thành chiếc khuôn vừa vặn với mọi thói quen của du khách, mà là nơi khiến du khách phải tự điều chỉnh bản thân để tôn trọng bản sắc địa phương.
Để di sản sống cùng thời đại
Nói như vậy không có nghĩa là bắt người dân bản địa phải chịu đựng sự nghèo thiếu hay lạc hậu để "làm cảnh" cho khách tham quan. Vấn đề nằm ở tư duy quy hoạch và ứng dụng công nghệ một cách tinh tế.
Thứ nhất, cần phân vùng chức năng rõ ràng. Vùng lõi di sản phải được bảo vệ nghiêm ngặt về vật liệu và kiến trúc gốc – như việc giữ nguyên những ngôi nhà trình tường thật hay các ngôi nhà gỗ cổ. Các tiện nghi hiện đại, khu lưu trú nhiều phòng có thể đưa ra vùng đệm xung quanh, để khách nghỉ ngơi ở bên ngoài và đi bộ vào không gian di sản để trải nghiệm.
Thứ hai, thay vì đập bỏ vật liệu truyền thống, cần dùng khoa học để khắc phục nhược điểm của nó. Các giải pháp xử lý chống ẩm mốc cho tường đất, hệ thống thông gió ngầm hay cách đi dây điện ẩn, hoàn toàn có thể giúp không gian truyền thống trở nên dễ chịu hơn mà không làm mất đi vẻ ngoài mộc mạc.
Sau cùng, di sản chỉ thực sự sống khi người dân bản địa sống tốt với nó và giữ được sự tự hào về văn hóa của mình. Thay vì chạy theo số lượng và biến di sản thành sân khấu biểu diễn, ngành du lịch cần tự tin hơn trong việc điều tiết dòng khách, nâng cao giá trị trải nghiệm. Sự bất tiện, khi được đặt đúng chỗ và được thấu hiểu, chính là thứ di sản đắt giá nhất giữ chân những người du khách thực sự biết trân trọng.
