Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Dệt thổ cẩm của người Thái ở xứ Nghệ: Từ thoi thóp đến làng du lịch cộng đồng
Từng đứng trước nguy cơ mai một trước sức ép của vải công nghiệp, nghề dệt thổ cẩm của người Thái ở Nghệ An đang hồi sinh nhờ đổi mới sản xuất, mở rộng thị trường và gắn với du lịch. Từ chỗ chỉ phục vụ nhu cầu gia đình, thổ cẩm nay trở thành sinh kế cho phụ nữ bản làng, góp phần gìn giữ văn hóa truyền thống.
Tiếng thoi xa vắng
Vừa từ rẫy về, chị Lữ Thị May (33 tuổi, bản Hữu Lập, xã Hữu Kiệm, tỉnh Nghệ An) lại ngồi bên khung cửi, tiếp tục công việc đã gắn bó từ thuở nhỏ. Những sợi chỉ đủ màu đan vào nhau, dần hiện lên các hoa văn quen thuộc trên tấm vải thổ cẩm.
Với chị, mỗi đường nét không chỉ tạo nên vẻ đẹp của sản phẩm mà còn lưu giữ những câu chuyện, quan niệm về thiên nhiên, mùa màng và cuộc sống của đồng bào người Thái.
Tình yêu với nghề dệt được chị May vun đắp từ thuở nhỏ, khi được bà, mẹ chỉ dạy từng công đoạn từ xe sợi, quay tơ, nhuộm vải đến dệt hoa văn, thêu thùa. Ngày trước, thổ cẩm hiện diện trong hầu hết sinh hoạt của gia đình người Thái, từ váy áo, chăn, gối đến nhiều vật dụng trong gia đình. Những sản phẩm ấy không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày mà còn thể hiện sự khéo léo, tính cần cù của người phụ nữ Thái.
Người Thái chiếm hơn 50% dân số các dân tộc thiểu số ở Nghệ An. Cùng với điệu khèn, điệu lăm, thì dệt là cách người Thái gửi gắm tâm hồn và bản sắc văn hóa. Thế nhưng, trước sức ép của vải công nghiệp giá rẻ và đầu ra bấp bênh, nghề này ở nhiều bản làng từng đứng trước nguy cơ mai một. Ngay tại Hoa Tiến (xã Châu Tiến) - nơi được xem là cái nôi của những tấm vải sặc sỡ hoa văn của người Thái ở Nghệ An, tiếng thoi đưa cũng từng thưa vắng khi người trẻ rời bản đến các khu công nghiệp tìm việc, người còn bám nghề chủ yếu dệt phục vụ nhu cầu gia đình.
Không muốn mất nghề
Không còn nhiều gia đình tự dệt vải để may mặc như trước, nghề truyền thống vì thế đứng trước nguy cơ mai một. Giữa những đổi thay ấy, chị May vẫn tranh thủ thời gian nông nhàn bên khung cửi, vừa giữ nghề của cha ông, vừa kiếm thêm thu nhập trang trải cuộc sống.
Mong muốn nghề của bà, của mẹ không bị đứt đoạn, chị tìm cách truyền lại cho con gái Lô Yến Vy (14 tuổi). Những ngày nghỉ học, 2 mẹ con lại cùng ngồi bên khung cửi, mẹ kiên nhẫn chỉ từng thao tác, con tập làm quen với những sợi chỉ, hoa văn. “Ngày nào cháu nghỉ học, rảnh thì 2 mẹ con cùng dệt. Thu nhập tuy không cao nhưng ít nhất cháu cũng đã có được cái nghề, sau này không đi đâu làm thì ở nhà cũng được”, chị May chia sẻ.
Từng có thời gian bị lãng quên, những khung cửi phủ bụi trong góc nhà sàn ở bản Hữu Lập đang ngày một rộn tiếng thoi đưa. Những năm gần đây, nhờ các đơn đặt hàng từ tổ chức phi chính phủ Craft Link, nghề truyền thống này của người Thái từng bước hồi sinh.
Vào hợp tác xã, nhận giải thưởng
Tuy nhiên, thu nhập từ nghề còn thấp nên chưa đủ sức hấp dẫn người trẻ. Phần lớn những người còn bền bỉ bên khung cửi hiện nay vẫn là phụ nữ lớn tuổi.
Bà Lô Thị Mai - Chủ nhiệm HTX Làng nghề thổ cẩm bản Na (bản Hữu Lập) cho biết, sản phẩm này đang từng bước tìm được chỗ đứng trên thị trường, việc tiêu thụ cũng thuận lợi hơn trước. Tuy nhiên, để nghề trở thành sinh kế bền vững, cần thu hút thêm người trẻ tham gia, giúp họ vừa nắm vững kỹ thuật truyền thống, vừa biết đổi mới sản phẩm và tiếp cận thị trường. “Gần đây hàng dễ tiêu thụ, nhiều chị em trong bản đều đã quay lại với nghề. Tuy nhiên, vì thu nhập không cao, nên đa số chỉ tranh thủ làm lúc nông nhàn để kiếm thêm thu nhập” - bà Mai nói.
Năm 2010, bà Sầm Thị Bích - Chủ nhiệm HTX Thổ cẩm Hoa Tiến (bản Hoa Tiến) vận động những người thợ lành nghề trong bản thành lập tổ hợp tác. Từ 10 thành viên ban đầu, HTX nay đã phát triển lên hơn 50 thành viên lành nghề.
Không chỉ truyền dạy kỹ thuật, bà còn chủ động cải tiến sản phẩm, tìm kiếm thị trường, đưa sản phẩm đến nhiều địa phương và tham gia các cuộc thi thủ công mỹ nghệ. Những giải thưởng liên tiếp đạt được đã góp phần khẳng định giá trị sản phẩm bản Hoa Tiến, mở thêm cơ hội để nghề dệt truyền thống hồi sinh và phát triển.
Đổi mới sản phẩm
Sức hút của thổ cẩm Hoa Tiến nằm ở những hoa văn mang đậm bản sắc văn hóa Thái và kỹ thuật nhuộm màu thủ công từ cây cỏ tự nhiên.
Lá, củ, quả được thu hái trong rừng, làm sạch, cắt nhỏ rồi đun lấy nước màu. Bằng cách phối trộn theo những tỷ lệ khác nhau, họ tạo ra 52 gam màu. Những sắc màu ấy được sử dụng trên nhiều chất liệu như tơ tằm, lụa, vải bông và linen, tạo nên nét riêng cho từng sản phẩm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ, từ xử lý nguyên liệu, phối màu đến đưa từng sợi chỉ vào khung dệt.
Dẫu vậy, những giá trị truyền thống sẽ khó phát huy hết tiềm năng nếu sản phẩm chỉ quanh quẩn với váy, áo, khăn theo kiểu dáng quen thuộc.
Để mở rộng thị trường tiêu thụ, sản phẩm cần bước ra khỏi không gian sinh hoạt của bản làng, hiện diện trong đời sống hiện đại bằng hàng hóa gần gũi, thiết thực. Nhận ra điều đó, chị Sầm Thị Tình (con gái bà Bích) đã mạnh dạn đổi mới mẫu mã, phát triển thêm nhiều mặt hàng như túi xách, ví cầm tay, thú nhồi bông, chăn ga, khăn trải bàn, giày dép... Từ chất liệu và hoa văn truyền thống, những sản phẩm mới được thiết kế theo hướng đa dạng công năng, phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng của khách hàng.
Bước ra khỏi làng
Đổi mới không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Những hoa văn đặc trưng của người Thái vẫn được giữ gìn, nhưng kiểu dáng, cách phối màu và công đoạn hoàn thiện được điều chỉnh để sản phẩm vừa mang nét truyền thống, vừa phù hợp với thị hiếu hiện nay. Cách làm này giúp sản phẩm vừa mang giá trị văn hó, vừa trở thành mặt hàng có giá trị sử dụng trong đời sống thường ngày.
Cùng với việc đa dạng hóa mặt hàng, chị Tình chủ động tìm kiếm khách hàng qua các sàn thương mại điện tử, mở cửa hàng trưng bày tại Hà Nội, tham gia hội chợ và quảng bá sản phẩm đến người tiêu dùng trong và ngoài nước. Nhờ đó, sản phẩm làng Hoa Tiến từng bước tiếp cận các thị trường như Pháp, Australia, Malaysia, Nhật Bản, Lào…
Đáng chú ý, thay vì chỉ giới thiệu mẫu mã, giá bán và công dụng, chị Tình còn chú trọng kể câu chuyện văn hóa phía sau mỗi tấm vải. Thông qua các buổi workshop hàng tháng, chị giới thiệu cho du khách về nghề truyền thống, ý nghĩa các hoa văn và hướng dẫn du khách trải nghiệm dệt, nhuộm vải. Qua đó, khách hàng có thể hiểu hơn về công sức của người thợ cũng như những tri thức dân gian được gìn giữ trong từng công đoạn sản xuất.
Đưa nghề dệt thổ cẩm vào trải nghiệm du lịch
Từ sự hồi sinh của nghề dệt ở Hoa Tiến, nhiều địa phương tại Nghệ An đang hướng đến kết hợp bảo tồn làng nghề với phát triển du lịch cộng đồng. Đây là cách mở rộng giá trị của sản phẩm, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho người dân từ các dịch vụ lưu trú, hướng dẫn trải nghiệm và giới thiệu văn hóa bản địa.
Đến nay, toàn tỉnh có 15 làng nghề dệt thổ cẩm được công nhận, tạo việc làm cho hàng nghìn phụ nữ dân tộc Thái. Đặc biệt, tháng 6/2025, nghề dệt của người Thái ở Nghệ An được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị văn hóa, ghi nhận công lao những người miệt mài giữ nghề mà còn tạo thêm cơ hội để di sản trở thành nguồn lực phát triển du lịch và kinh tế địa phương.
Theo ông Nguyễn Đức Hiển - Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Nghệ An, dệt thổ cẩm không chỉ mang lại thu nhập cho phụ nữ dân tộc Thái mà còn là “thỏi nam châm” hút khách du lịch về miền Tây Nghệ An. Khi kết hợp với du lịch cộng đồng, mỗi làng nghề có thể trở thành điểm đến trải nghiệm, nơi du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình dệt, nhuộm vải, khám phá phong tục và đời sống của người Thái. Để tạo sinh kế bền vững từ nghề và du lịch cộng đồng, những làng nghề cần có thêm các dịch vụ trải nghiệm, ngành du lịch cần phát triển các tour, tuyến du lịch gắn với làng nghề, chính quyền địa phương cần phối hợp các ngành hình thành vùng nguyên liệu, chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.
Nhận thấy tiềm năng từ du lịch cộng đồng, một số bản người Thái ở Nghệ An đã bắt đầu khôi phục nghề dệt, đưa sản phẩm truyền thống trở thành điểm nhấn thu hút du khách. Nằm trên tuyến du lịch Vườn quốc gia Pù Mát, bản Xiềng (xã Môn Sơn) là một trong những địa phương đang khai thác hướng đi này. Đến đây, du khách không chỉ được xem, trực tiếp trải nghiệm dệt vải cùng người dân mà còn tìm hiểu phong tục, tập quán của đồng bào Thái.
Tại các homestay, thổ cẩm hiện diện từ chăn, ga, gối, đệm đến trang phục truyền thống. Những khung cửi được bố trí ngay trong không gian đón khách, giúp du khách tận mắt chứng kiến các công đoạn dệt vải, cảm nhận nét độc đáo của nghề thủ công và hiểu hơn về văn hóa bản địa.
Không chỉ dừng lại ở việc trưng bày sản phẩm, người dân còn có thể hướng dẫn du khách tìm hiểu các công đoạn làm nghề, qua đó biến những tri thức thủ công thành trải nghiệm thực tế. Cách làm này giúp du khách hiểu hơn về giá trị của sản phẩm, đồng thời tạo cơ hội để người dân quảng bá và tiêu thụ ngay tại bản làng.
Điểm đến của du lịch cộng đồng
Chị Sầm Thảo Trang (trú bản Hoa Tiến) cho biết, nhiều du khách, đặc biệt là khách nước ngoài thường tò mò về quy trình làm ra một tấm vải. Nắm bắt nhu cầu này, chị liên kết với phụ nữ trong bản mở rộng diện tích trồng dâu, nuôi tằm, vừa bổ sung nguyên liệu cho nghề dệt, vừa tạo thêm hoạt động trải nghiệm phục vụ khách du lịch.
“Khách nước ngoài rất hào hứng khi được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm, từ hái lá dâu cho tằm ăn, xe tơ đến tìm lá cây làm thuốc nhuộm. Nhiều chị em trong bản cũng sẵn sàng dệt vải, hướng dẫn du khách dệt và thêu hoa văn”, chị Trang nói. Chị cũng cho biết, việc kết hợp nghề dệt với du lịch cộng đồng giúp người dân có thêm nguồn thu từ dịch vụ lưu trú, hướng dẫn trải nghiệm và bán sản phẩm thủ công. Đây cũng là cách quảng bá sản phẩm hiệu quả, giúp thổ cẩm tiếp cận thêm nhiều thị trường.
Từ một vài gia đình làm du lịch, hiện bản Hoa Tiến đã hình thành 3 HTX du lịch cộng đồng. Năm 2025, địa phương đón gần 4.000 lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm. Ông Nguyễn Tiến Hùng - Chủ tịch UBND xã Châu Tiến cho biết, nghề dệt thổ cẩm hồi sinh không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Thái mà còn tạo sinh kế cho hàng trăm phụ nữ ngay tại quê nhà.
Với lợi thế là cái nôi nghề dệt thổ cẩm của người Thái, cùng cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa đặc trưng, Hoa Tiến có nhiều tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng. Thời gian tới, địa phương định hướng huy động nguồn lực đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng sản phẩm OCOP, đa dạng hóa hàng hóa phục vụ du khách và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quảng bá du lịch, từng bước nâng cao giá trị nghề truyền thống gắn với phát triển kinh tế địa phương.
