‘Tinh hoa bách nghệ’: Đánh thức giá trị cây mù u và gìn giữ nghề dệt thổ cẩm Chăm

Khởi nghiệp từ trái mù u, mở hướng đi mới cho nông sản bản địa

Tại quê hương Vĩnh Long, cây mù u vốn xuất hiện phổ biến trong nhiều khu vườn nhưng trước đây ít được chú ý về giá trị kinh tế. Trái mù u hầu như không có đầu ra, chủ yếu chỉ được người dân tận dụng thủ công trong gia đình. Tuy nhiên, cùng với xu hướng phát triển nông nghiệp xanh và khởi nghiệp từ tài nguyên bản địa, loại cây này đang được “đánh thức” theo một hướng đi mới.

Sau nhiều năm làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp sạch, chị Ngô Thị Xuân Thủy, ngụ xã Tam Ngãi, tỉnh Vĩnh Long (trước đây là xã Thông Hòa, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh), quyết định trở về quê khởi nghiệp với trái mù u. Đây là sản vật quen thuộc của địa phương.

Từ kiến thức tích lũy trong quá trình học tập và làm việc, chị nhận thấy cây mù u không chỉ mọc tự nhiên mà còn chứa nhiều giá trị dược liệu, từ lâu đã được dân gian sử dụng để hỗ trợ chăm sóc và phục hồi da. Từ đó, chị xây dựng cơ sở sản xuất dầu mù u nguyên chất cung cấp ra thị trường.

Để tạo ra những giọt dầu mù u đạt chất lượng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như thu gom trái, tách hạt, phơi khô, ép lấy dầu và lọc tinh dầu tự nhiên. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn trọng và kinh nghiệm nhằm giữ được màu sắc, độ tinh khiết cùng những đặc tính tự nhiên của dầu. Chính sự kiên trì giữ nguyên giá trị tự nhiên ấy đã tạo nên nét riêng cho sản phẩm.

Điều đặc biệt của mô hình không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở cách tạo sinh kế cho cộng đồng. Từ chỗ từng bị bỏ quên, trái mù u nay trở thành nguồn nguyên liệu được thu mua ổn định, mang lại thêm thu nhập cho nhiều hộ dân, nhất là đồng bào Khmer tại địa phương. Nhờ đó, nhiều gia đình có thêm việc làm và nguồn thu ngay trên quê hương, không phải rời quê đi làm ăn xa.

Đây không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp mà còn là hành trình đánh thức giá trị của một loài cây bản địa bằng tri thức hiện đại và tư duy phát triển bền vững. Nhờ chú trọng chất lượng và phát triển theo hướng an toàn, các sản phẩm từ mù u từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Sản phẩm không chỉ được phân phối tại nhiều cửa hàng mà còn thường xuyên xuất hiện tại các hội chợ thương mại, hội chợ hàng tiêu dùng ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Với nguồn gốc thiên nhiên, an toàn và lành tính, các sản phẩm từ mù u ngày càng được người tiêu dùng quan tâm.

Từ một loại cây quen thuộc nơi vườn nhà, từng không ai thu mua, cây mù u đang dần trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao, góp phần nâng tầm nông sản địa phương theo hướng chế biến sâu và thân thiện với môi trường. Khi tài nguyên bản địa được nhìn nhận đúng giá trị và đầu tư đúng hướng, những điều bình dị nhất của quê hương cũng có thể trở thành động lực phát triển mới cho nông nghiệp và kinh tế địa phương.

Gìn giữ gần 200 năm nghề dệt thổ cẩm Chăm

“Tinh hoa bách nghệ” là chương trình truyền hình tôn vinh các nghề truyền thống và nghề hiện đại mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Mỗi tập là một câu chuyện được kể qua ký sự, phóng sự thực tế hoặc hành trình trải nghiệm của MC, du khách…, góp phần giới thiệu con người, thiên nhiên và văn hóa Việt Nam đến cộng đồng cũng như bạn bè quốc tế.

Rời Vĩnh Long, chương trình tiếp tục đến An Giang để khám phá một nghề truyền thống đã tồn tại gần 200 năm.

Tại xã Châu Phong, nghề dệt thổ cẩm xuất hiện từ đầu thế kỷ XIX, gắn liền với quá trình định cư của đồng bào Chăm trên vùng đất An Giang. Không chỉ là một nghề thủ công, dệt thổ cẩm còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Các nghệ nhân không chỉ truyền nghề qua nhiều thế hệ mà còn biến những khung cửi truyền thống thành phương tiện gìn giữ bản sắc dân tộc, tạo sinh kế bền vững và góp phần phát triển du lịch cộng đồng.

Giá trị của thổ cẩm Chăm nằm ở kỹ thuật dệt hoàn toàn thủ công trên khung cửi truyền thống, đòi hỏi người thợ phải có sự khéo léo và nhiều năm kinh nghiệm. Chính những chi tiết tưởng chừng nhỏ lại quyết định độ tinh xảo và chất lượng của từng sản phẩm. Với những giá trị nổi bật về văn hóa và cộng đồng, nghề dệt thổ cẩm của người Chăm tại xã Châu Phong đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lợi lạc xã hội từ… tinh hoa bách nghệ

Không chỉ nổi bật ở kỹ thuật, thổ cẩm Chăm còn mang đậm dấu ấn văn hóa qua từng hoa văn. Trước đây, làng nghề chủ yếu sản xuất trang phục, khăn choàng phục vụ đời sống của đồng bào Chăm. Để đáp ứng nhu cầu thị trường và du khách, các cơ sở đã chủ động cải tiến mẫu mã, đưa hoa văn thổ cẩm lên túi xách, ví, khăn, phụ kiện thời trang… Những sản phẩm này vừa giữ được nét truyền thống, vừa phù hợp với đời sống hiện đại nên ngày càng được du khách yêu thích, đồng thời tạo thêm thu nhập cho người dân.

Nghề dệt tạo việc làm cho lao động địa phương, chủ yếu là phụ nữ, góp phần giảm nghèo. Năm 2024, với sự hỗ trợ của chính quyền, Tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong được thành lập do ông Mohamad làm tổ trưởng, hướng đến gắn kết cộng đồng, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế địa phương.

Thổ cẩm Chăm mang vẻ đẹp riêng, kể câu chuyện văn hóa của cả một cộng đồng. Song hành với đó là nỗ lực đổi mới, sáng tạo và bắt nhịp xu hướng du lịch của giới trẻ. Nhờ vậy, ngày càng nhiều du khách từ nhiều địa phương tìm đến làng nghề để trải nghiệm, góp phần tạo thêm sức sống cho du lịch địa phương.

Từ những khung dệt giản dị, nhiều bạn trẻ cũng bắt đầu hành trình tìm về cội nguồn, cảm nhận nét độc đáo trong văn hóa Chăm qua từng sợi chỉ, đường dệt. Với sự đồng hành của chính quyền cùng tâm huyết của các nghệ nhân, nghề dệt thổ cẩm Chăm ở xã Châu Phong đang từng bước hồi sinh, thu hút ngày càng nhiều du khách. Nhiều sản phẩm đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử, đồng thời xây dựng mạng lưới cộng tác viên tiêu thụ số lượng lớn. Sự chủ động, sáng tạo và đoàn kết của cộng đồng đang mở ra cơ hội để nghề dệt thổ cẩm Chăm tiếp tục được gìn giữ và phát triển trong tương lai.