Nông sản

Đồng Lê - những lèn đá như lèn chặt đời bao nông dân, một ngày không hề tình cờ, nó đã cựa mình cho thức quý bưởi Phúc Trạch vốn có... hộ khẩu bên kia đèo Ngang, mọc lên. Nhịp trở mình đó mang gương mặt của những chuyến đi vượt đèo, quyết đổi phận của những người nông dân Quảng Trị.

Nỗi niềm đất nghèo

Trái ngọt ngày hôm nay không tự nhiên mà có. Nó được đánh đổi bằng những giọt mồ hôi và cả những đêm dài thức trắng của những người nông dân. Trong số đó, có ông Cao Duy Thuần – một người dân gắn bó với đất Đồng Lê từ những ngày vùng gò đồi này còn nhiều gian khó.

Những năm tháng ấy, cái nghèo cứ đeo bám lấy những nông dân cần mẫn. Đất đai bạt ngàn nhưng kinh tế vẫn mãi không khấm khá lên nổi. Đêm đêm, ông Thuần gác tay lên trán suy tư, trăn trở mãi với bài toán mưu sinh, phải “trồng cây gì, nuôi con gì” để thoát khỏi cái vòng quẩn quanh nghèo khó?

Rồi theo dòng suy nghĩ của một người sinh ra từ làng, ông chợt nghĩ: “Tại sao cùng một điều kiện thổ nhưỡng, cùng dải khí hậu nắng gió miền Trung khắc nghiệt, mà phía bên kia Hà Tĩnh lại có giống bưởi Phúc Trạch nổi tiếng thế kia? Còn ở đây, nông dân mình vẫn cứ loay hoay, chật vật với bài toán cây con?”.

Ý nghĩ ấy cứ thôi thúc, cuồn cuộn chảy trong lòng. Đêm hôm ấy ông không ngủ. Chờ đến khi trời vừa tảng sáng, chỉ kịp dặn dò vợ con mấy câu ngắn ngủi, ông Thuần quả quyết xách ba lô bắt xe xuống Quốc lộ 1A. Vượt qua hai chuyến xe đò nối chặng, người nông dân đất Đồng Lê đã đặt chân đến thủ phủ bưởi Hương Khê, Hà Tĩnh.

Nhọc nhằn giống bưởi quý trên đất mới

Chính chuyến đi mở đường của những người tiên phong như ông Thuận đã chứng minh một điều: Giống bưởi quý Phúc Trạch khi di dời về đất Đồng Lê có thể hòa hợp nhờ nét tương đồng về địa lý và khí hậu giữa hai vùng đất.

Đồng Lê và các xã lân cận của Tuyên Hóa sở hữu địa hình gò đồi thoai thoải dốc với tầng canh tác dày và giàu mùn tự nhiên. Địa thế này tạo ra khả năng thoát nước bề mặt cực tốt vào mùa mưa lũ, giúp bảo vệ bộ rễ cây có múi không bị úng thối.

Đáng nói hơn, cái nắng gió Tây Nam (gió Lào) khắc nghiệt vào mùa hè không làm cây bưởi lụi tàn. Ngược lại, chính sự khắc nghiệt đó đã kích thích cây bưởi tích lũy lượng đường đậm đặc để sinh tồn.

Nhờ vậy, trái bưởi trồng tại Đồng Lê vẫn giữ vẹn nguyên tinh túy quê gốc, mà nếu không có sự giới thiệu hẳn có người nhầm lẫn: mùi thơm nhẹ đặc trưng, vị ngọt thanh xen chút chua, hậu vị ngọt.

Nhưng hành trình đưa cây bưởi Phúc Trạch về thung lũng gò đồi này chưa bao giờ trải đầy hoa hồng. Trái lại nó đã từng trải qua những nhọc nhằn, có cả giọt nước mắt buồn vui của người nông dân.

Ông Thuần nhớ lại, những mùa vụ đầu tiên, do hoàn toàn dựa vào việc thụ phấn tự nhiên từ gió và côn trùng, cây bưởi dù tốt bời bời, hoa nở trắng đồi nhưng quả lại rụng sạch, tỷ lệ đậu gần như bằng không.

Những cây ít ỏi giữ được quả thì chất lượng lại vô cùng kém: vỏ dày cộp, múi bục xơ cứng, không ráo nước mà mang vị chua chát, the đắng. “Bưởi như thế thì bán ai mua”, ông Thuần kể.

Giữa cơn bế tắc của các nhà vườn vì thiếu sự hỗ trợ kỹ thuật chuyên sâu và mù mịt về đầu ra thị trường, nhiều người đã nghĩ đến việc chặt bỏ.

Nhưng không bỏ cuộc, ông Thuần cùng các hộ nông dân tiên phong trong xã đã hành quân trở lại thủ phủ bưởi Hương Khê một lần nữa, dưới sự hỗ trợ của chính quyền địa phương.

Từ kinh nghiệm học hỏi các chuyên gia và nhà vườn ở tỉnh bạn, nông dân Đồng Lê đã áp dụng phương pháp thụ phấn thủ công từng bông bưởi để tăng khả năng đậu quả.

Chuyến đi không chỉ mở mang kiến thức về cây bưởi mà còn mang về quy trình bón phân, chăm sóc các loài thực vật có múi. Những gì tiếp thu từ vùng bưởi Hương Khê đã lấy lại niềm tin cho những nông dân Đồng Lê, để họ có thể an tâm hơn với cây bưởi.

Sự kiên trì ấy của ông Thuần ở Sơn Hoá hay những lão nông như Hoàng Minh Phương, Nguyễn Văn Minh ở thôn Kim Lũ cuối cùng đã được đền đáp bằng những mùa quả ngọt trĩu cành.

Khẳng định thương hiệu bưởi Đồng Lê

Sau hơn hai thập kỷ bền bỉ với đất và cây, ông Thuần đã gặt hái những thành quả đầu tiên. Đến nay, gia đình ông phát triển được vườn 500 gốc bưởi Phúc Trạch xanh tốt. Bên cạnh cây bưởi chủ lực, ông còn trồng thêm hàng chục gốc vải thiều Bắc Giang, ổi đỏ… nhằm đa dạng nguồn thu, giảm phụ thuộc vào một loại cây trồng.

Bước vào mùa thu hoạch năm 2026, dù thời tiết khá khắc nghiệt nhưng vườn bưởi của lão nông tiên phong năm nào vẫn đạt năng suất cao. Với giá bán bình quân ổn định ở mức 20.000 đồng/quả, cây bưởi mang lại nguồn thu nhập vững vàng, hiện thực hóa giấc mơ đổi đời từ gò đồi cằn cỗi năm xưa.

Sự thành công của gia đình ông Thuần cùng các hộ dân đi tìm sinh kế năm năm nào đã lan tỏa, đưa vùng đất gò đồi Đồng Lê hình thành các vùng chuyên canh sầm uất với quy mô gần 100 ha. Trong đó thôn Kim Lũ được mệnh danh là “thủ phủ bưởi” lớn nhất vùng.

Từ năm 2024, thông qua Tổ hợp tác sản xuất và kinh doanh bưởi Sơn Hóa với 14 thành viên, trong đó ông Thuần là một trong những thành viên chủ chốt, người trồng bưởi gò đồi Đồng Lê đang từng bước chuyển sang sản xuất theo hướng liên kết, chú trọng chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Vùng bưởi đã đạt chứng nhận VietGAP, sản phẩm được gắn tem QR truy xuất nguồn gốc và đang hướng tới hoàn thiện các tiêu chí để được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Đây là những bước chuẩn bị nhằm nâng cao khả năng tiếp cận các kênh phân phối hiện đại, mở rộng thị trường tiêu thụ cho bưởi Đồng Lê.

Mỗi độ cuối tháng 9 hằng năm, khi những cơn gió heo may chớm về, thung lũng dưới chân lèn đá Tiên Sa lại rộn ràng tiếng cười nói của ngày mùa. Thương lái từ khắp nơi đổ về các nhà vườn bốc dỡ những quả bưởi tròn trịa, vàng ươm.

Để có những trái bưởi Phúc Trạch mang thương hiệu Đồng Lê hôm nay là cả một hành trình nhiều chông gai của người trồng. Dưới chân những dãy lèn đá huyền thoại, giống bưởi quý đã vượt qua những bỡ ngỡ ban đầu để bén rễ, đơm hoa, kết trái, mở thêm hướng sinh kế cho người dân địa phương.

Bưởi Phúc Trạch: Giá cao không 'cứu' nổi nhà vườn

Về tận vườn 'mở đường': Khi doanh nghiệp nắm tay nông dân đưa bưởi Việt ra thế giới

Bắt tay canh tác bưởi 'thông minh' ở Đồng Nai

KIÊN ĐỒNG