Bắt tay canh tác bưởi 'thông minh' ở Đồng Nai

Bưởi là một trong những cây ăn quả có giá trị của Đồng Nai, song thực tế sản xuất đang đặt ra không ít thách thức. Nhiều vườn lâu năm có dấu hiệu suy giảm sức khỏe đất; việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ở một số nơi còn dựa nhiều vào kinh nghiệm; sản xuất chưa đồng đều về quy trình.

Trong khi đó, yêu cầu về mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, dư lượng và kiểm dịch thực vật tại các thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe.

Đó cũng là lý do Sở NN - MT TP. Đồng Nai, Công ty CP Phân bón Bình Điền, Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI) và Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam cùng tham gia Chương trình “Canh tác bưởi thông minh gắn với phát triển bền vững chuỗi giá trị bưởi Đồng Nai”.

Sau thời gian chuẩn bị, ngày 6/10, các bên liên quan đã họp bàn, thống nhất những nội dung cụ thể để đưa chương trình từ đề cương vào thực tế sản xuất.

Không chỉ làm mô hình kỹ thuật

Điểm đáng chú ý của chương trình là cách tiếp cận theo toàn bộ chuỗi giá trị thay vì chỉ tập trung vào một khâu kỹ thuật.

Giai đoạn đầu, chương trình dự kiến khảo sát 300 hộ tại các xã trồng bưởi tập trung, lấy mẫu đất để phân tích và đánh giá hiện trạng. Trên cơ sở quy trình hiện hành, kết quả khảo sát và điều kiện thực tế, SOFRI cùng các đơn vị xây dựng quy trình canh tác bưởi thông minh phù hợp với Đồng Nai.

Trong hai năm 2027-2028, chương trình tiến hành thử nghiệm diện hẹp tại 6 vườn, đồng thời phát triển vùng liên kết sản xuất từ 100 ha lên 250 ha.

Các chỉ tiêu được lượng hóa khá cụ thể: giảm ít nhất 15% lượng phân hóa học; giảm từ 10% chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật; tăng tỷ lệ trái loại 1 và lợi nhuận ít nhất 10%; đồng thời cải thiện pH, hữu cơ đất và giảm phát thải.

Không dừng ở hiệu quả canh tác, vùng sản xuất 250 ha còn được định hướng gắn với mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc và hợp đồng tiêu thụ.

Đầu ra: Sẳn sàng

Bà Trần Thị Minh Hà, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam cho biết, thời gian qua đơn vị đã phối hợp với ngành nông nghiệp Đồng Nai khảo sát vùng bưởi, tổ chức các hội nghị, hội thảo và làm việc với nông dân, hợp tác xã cũng như doanh nghiệp.

Theo bà Hà, điều quan trọng là phải tạo được mối liên kết thực chất giữa vùng trồng – nông dân – hợp tác xã – chính quyền – doanh nghiệp tiêu thụ.

“Điểm đáng mừng là đến thời điểm này, chúng tôi đã kết nối được các đơn vị tiêu thụ cho vùng bưởi 250 ha. Nếu vùng trồng đáp ứng đúng quy chuẩn được xây dựng, các doanh nghiệp sẵn sàng cam kết thu mua”, bà Hà chia sẻ.

Đây có thể coi là một bước chuẩn bị đáng chú ý, bởi một trong những khó khăn phổ biến của các mô hình nông nghiệp là tập trung hoàn thiện quy trình sản xuất, nhưng chưa xác định chắc chắn đầu ra.

Số hóa vùng trồng từ nhật ký canh tác

Một cấu phần được các bên đặc biệt quan tâm là chuyển đổi số. Theo bà Trần Minh Hà, thực tế khảo sát cho thấy nhật ký canh tác, quản lý vùng trồng và truy xuất nguồn gốc vẫn là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ nếu muốn đưa nông sản vào các thị trường có yêu cầu cao.

Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam vì vậy đã xây dựng ứng dụng trên điện thoại dành cho chuỗi sản xuất. Ứng dụng dự kiến vận hành từ cuối tháng 10/2026 với các chức năng như nhật ký vùng trồng, quản lý hàng hóa theo lô, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, tiêu chuẩn chất lượng và kết nối với đơn vị tiêu thụ.

Mục tiêu xa hơn là hình thành dữ liệu sản xuất đủ minh bạch để từng lô bưởi có thể xác định được nguồn gốc, quá trình canh tác và những thông tin cần thiết khi tham gia thị trường.

Ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phụ trách phía Nam, tham gia chương trình với vai trò cố vấn, cho rằng việc phát triển bưởi cần được đặt trong tư duy chuyển từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”.

Theo ông Bình, nếu chỉ quan tâm đến năng suất và sản lượng thì chưa đủ. Một chuỗi giá trị nông sản phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu nhưng đồng thời gắn với tiêu chuẩn sản phẩm, mã số vùng trồng, đóng gói, truy xuất nguồn gốc, logistics, chế biến và thị trường.

Muốn các mắt xích này vận hành được, yếu tố quyết định là liên kết.

Hướng tới một phương thức sản xuất mới

Ở chương trình bưởi Đồng Nai, vai trò của từng bên vì vậy được phân định tương đối rõ: cơ quan quản lý nhà nước hỗ trợ về quản lý và tổ chức vùng sản xuất; SOFRI chịu trách nhiệm về khoa học, kỹ thuật và quy trình; Bình Điền cung cấp nguồn lực, giải pháp dinh dưỡng và phối hợp triển khai; Câu lạc bộ Doanh Nông Việt Nam tập trung vào tổ chức chuỗi, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.

Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền cho rằng chương trình phải được triển khai thực chất, hiệu quả và cuối cùng phải mang lại lợi ích cho người nông dân. Các đơn vị không chỉ làm tốt phần việc của mình mà cần phối hợp nhịp nhàng trong toàn bộ quá trình.

Theo ông Tâm, bưởi là cây trồng “khó tính”, vì vậy muốn xây dựng được một quy trình phù hợp và có khả năng nhân rộng phải đầu tư đủ nguồn lực, tổ chức thử nghiệm khoa học và bám sát thực tiễn vườn cây.

Đích đến của chương trình vào năm 2028 là vùng liên kết 250 ha tại 6 xã, có ít nhất 6 mã số vùng trồng, 2 cơ sở đóng gói, 2 hợp tác xã hoặc tổ hợp tác và ít nhất 3 hợp đồng bao tiêu; 100% hộ tham gia ghi nhật ký điện tử và thực hiện truy xuất nguồn gốc.

Nếu các mục tiêu này được hiện thực hóa, giá trị lớn nhất của chương trình có thể không chỉ nằm ở một quy trình canh tác mới, mà là việc hình thành một phương thức tổ chức sản xuất bưởi mới: lấy sức khỏe đất làm nền tảng, lấy tiêu chuẩn làm công cụ quản lý, lấy dữ liệu để minh bạch sản xuất và lấy thị trường làm điểm xuất phát cho chuỗi giá trị.