Nghĩa tình biên giới

Loạt bài: Hưng Điền: Hơn nửa thế kỷ chờ người về "vùng trắng"
Bài 1: Ngôi đền chưa xây ở vùng đất nhớ
Bài 2: Hưng Điền & trận Trâu Len: Lời kể từ 'người biết chuyện'

Bài 3 | Người già ở Hưng Điền: “Tôi từng bốc 80 bộ hài cốt một ngày”

- Nói vậy chắc ở đây nhiều chuyện ma lắm hả chú Tư? - một bạn trẻ trong đoàn hỏi vui.

“Chuyện ma thì dân người ta nói chứ với tụi tui thì ma cỏ gì. Năm 1984 một ngày tôi đi bốc 80 bộ hài cốt. Có 1 mộ ở ngay biên giới, hi sinh năm 1962 mà 1984 tui bốc lên còn nguyên si. Lúc tui bốc lên hết rồi mấy thằng đi đào nó bỏ chạy. Tui kêu trở lại. Tui xuống bợ lên, mở ni lông ra, thấy khăn rằn đắp từ trên xuống dưới, gương mặt phụ nữ với lông mi dài, mặc bộ bà ba đen, còn nguyên si. Chôn cùng có một chai bi, ghi hi sinh năm 1962. Nữ bộ đội đó đi nhiệm vụ ở Campuchia về, hi sinh cặp bờ sông Cái Cỏ, giữa mình với Campuchia đó”.

Giọng ông Tư vẫn sang sảng. “Tui cắt 14m vải ni lông bọc lại đem về. Hồi đó đang có chương trình do nhà nước tổ chức, quy tập hài cốt liệt sĩ về nghĩa trang xã này. Cứ tìm và quy tập từ đây dài tới biên giới. Anh em tham gia là cựu chiến binh, họ hồi xưa đi hành quân thấy đồng đội nằm chỗ này chỗ kia thì giờ biết chỗ, chỉ đường cho bà con tới quy tập về”.

Ông Nghiêm tiếp lời: “Cái đó là chương trình của nhà nước, các lực lượng phối hợp tập trung quy tập hài cốt. Còn ở đây bà con cũng gặp hoài à, cứ phát hiện mỗi lần 1, 2 hài cốt, đều đều. Cứ có đào đất là gặp, làm đường, làm mương nước cũng gặp, tránh đâu khỏi.”

Ông Tư Thành vẫn đang mạch nhớ về những ngày đi tìm đồng đội sau giải phóng. “Tui nhớ có 2 hài cốt của cán bộ ban liên lạc C50 hy sinh tại biên giới. Khi dân phát hiện, mình đi đào thì tui biết tên luôn vì trong đó có 1 anh cùng đơn vị tui là anh Phước ở Tiền Giang. Nói nào ngay, lúc chiến tranh Tây Nam, tôi đi hành quân thì đã gặp 2 cái mộ ở đó rồi. Đến năm 1987 tôi đi quy tập cùng đoàn 50 người, cũng chủ ý tìm lại nhưng không gặp. Đến sau này đào được thì hài cốt nằm sâu hơn chiều cao một người tầm thước. Lý do là hồi đó mình chôn xong thì người ta vét đất đắp lên cao, làm mất dấu, nên thất lạc. Cứ vậy đó, thậm chí bây giờ, cứ có thông tin là mình đi bốc thôi”.

Một bản đồ khác của Hưng Điền

Với những người đàn ông này, chuyện tìm hài cốt đã kéo dài từ những năm sau chiến tranh đến tận bây giờ. Chuyện đã trở thành “thường nhật” đến mức có thể kể tự nhiên mà không vướng vất niềm ái ngại sinh tử. Trong lời họ kể, chỉ thấy việc “đi tìm bộ đội còn nằm trong đất Hưng Điền” là một trách nhiệm đương nhiên. Việc làm ấy đã trở thành bổn phận mà không cần phải được thúc đẩy bởi một cảm xúc nào nữa. Họ cứ đi và chú tâm thực hành việc tìm kiếm. Họ không chùn tay, không khiếp sợ dù hình hài tìm thấy có ra sao. Những cuộc kiếm tìm đó, có lẽ cũng được thực hiện bằng đúng cái cách mà họ đang ngồi đây để trả lời Tạp chí Nông thôn Việt về những cột mốc chiến tranh. Tất cả là một cách trả món nợ ký ức. Ký ức của họ giờ giúp nhận diện một trận đánh, một đơn vị hay một địa danh. Và ký ức của họ cũng giống như một thứ bản đồ khác của Hưng Điền - bản đồ “vẽ” những ngã rẽ tử sinh đã làm nên linh hồn của vùng đất này…

Lúc họ nói về ngôi đền tưởng niệm khu vực kinh Nguyễn Văn Trỗi cũng tự nhiên như vậy, không quá xúc động, không có nước mắt, không một lời da diết nào cả. Họ chỉ nói là cần thiết phải xây đền, cũng giống như cần thiết phải đi quy tập hài cốt liệt sĩ.

Đến lúc này tôi mới nhận ra, những người đàn ông này không nói chuyện bằng cảm xúc. Cái họ “thiếu” chính là những cao trào đúc kết cho thấy việc họ làm là lớn lao, ý nguyện của họ là cao cả. Họ chỉ làm, chỉ tìm cách, chỉ đeo đuổi, thậm chí đeo đuổi 30 năm chỉ với một thông điệp giản đơn rằng "cần làm khu tưởng niệm khang trang cho kênh Nguyễn Văn Trỗi". Mà thật ra, đó chính là cảm xúc, thứ ngôn ngữ cảm xúc của một vùng bưng biền không biết văn hoa cảnh vẻ, mà định mệnh còn buộc cho phải sống trong gai góc, gan lỳ.

- Nếu ở đây mà chỗ nào có đánh trận, có bộ đội hy sinh đều xây đền thì chắc không đủ đất mà xây. Nhưng riêng cái đền tưởng niệm Kinh Nguyễn Văn Trỗi là nó gom được hết ý nghĩa, vì ở đó mình diệt được tiểu đoàn ác ôn nhất. Nó đại diện được cho những trận đánh phá của địch dồn lên đây, và cả cái tư thế của mình trong thế trận hồi đó… - Ông Nghiêm nói.

- Thì cô coi, người già ở đây chết hết rồi. Tiếp nữa là tới tụi tui đó - ông Tư Thành phì cười, như vừa nhận ra sự thật mình vừa nói cũng quá sức tự trào - Mai mốt lại đây kiếm người hỏi chuyện lịch sử là hổng còn ai biết mà kể đâu nghen. Nhưng không cứ gì Trâu Len, bao nhiêu chuyện ở đây đâu có ai ghi lại đâu mà nhớ cho chính xác. Cứ kể qua kể lại vậy thôi đó…

Sẵn “kể qua kể lại”, các ông nhớ ra những nhân vật nổi cộm nhất “phía bên kia”, từng là nỗi khiếp đảm cho vùng Tây Bắc Đồng Tháp Mười này, đó là “thằng Gan ở đồn Cà Vàng” và “trung úy Phương ở đồn Măng Đa”. Theo đó, gọi là “thằng Gan” là vì người đàn ông này hễ bắt được bộ đội là mổ bụng ăn gan. Hắn làm vậy để thể hiện mình dã man, khét tiếng. Còn "trung úy Phương" thì ra sức càn quét bắt người, hành hạ, cả đàn bà mang thai cũng bị bắt rồi hãm hiếp. Người này còn được người dân đồn là biết dùng bùa ngải nên đạn bắn không chết, lựu đạn nổ cũng không chết. Kết cục, “thằng Gan” bị chết trận. "Trung úy Phương" thì cũng “hết phép nên bị bắn chết”.

Từng câu chuyện đều được liên hệ rất cụ thể với đời sống hiện tại, rằng “thằng Gan là cháu ai đó ở dưới này”, "trung úy Phương "cũng vậy… Hưng Điền như vẫn đang sống trong tinh thần hậu chiến. Những chi tiết được cho là có thật, nhưng kể càng sâu, càng thấy giống truyện dân gian, nhuốm màu dã sử. Người kể thì đã ngoài 70, nhưng vẫn khiêm tốn nói “phải có người già” kể thì mới chính xác hơn họ. Mà “người già thì không còn ai nữa’...

Thời may, chúng tôi đã giành lại được phần nào câu chuyện của vùng đất này từ những mập mờ mênh mang của lời truyền khẩu, bằng cuộc gặp với những nhân chứng…

(Còn nữa)

Bài 4 | Gặp người trực tiếp cầm quân trận Trâu Len

Hưng Điền: Nửa thế kỷ chờ người về 'vùng trắng' | Bài 1

Hưng Điền: Nửa thế kỷ chờ người về 'vùng trắng' | Bài 2

MINH NGUYỄN