Sản xuất

Phía đông tỉnh Đắk Lắk (khu vực Phú Yên cũ) sở hữu tổng đàn bò hàng trăm nghìn con, tạo ra nguồn phân chuồng dồi dào hằng ngày. Nơi đây hình thành một thị trường mua bán nhộn nhịp. Thương lái thu mua bằng xe tải lớn vận chuyển phân bò liên tỉnh để cung cấp cho các vùng chuyên canh nông nghiệp. Làm nông bán phân bò rồi đội cả thúng phân hóa học bón ruộng đồng, cuối vụ phủi tay về không. Thế nhưng có người vì thấy bán phân bò có tiền nên “bỏ đói” đất.

Phân bò đắt hàng

Dọc theo đường quốc lộ 1, quốc lộ 19C đến đường liên thôn, liên xóm của Phú Yên cũ, phân bò cho vào bao tải chất đống nối dài thành “núi” chờ xe tải đến chở. Phân bò đắt hàng nên khắp nơi người mua vào tận chuồng đặt hàng. Trong khi đó, ruộng, gò “đói” phân bò.

Ông Nguyễn Văn Dũng ở xã Tuy An Tây (tỉnh Đắk Lắk) dùng xe rùa đẩy phân bò ra đổ đống trên đám đất gò phía sau nhà rồi dùng xẻng xúc vãi đen ra đất. Ông Dũng cho biết, đất ở đây chỉ có phân bò bón lót mới tơi xốp được. Trước đây, phân bò có bao nhiêu ông bán hết bấy nhiêu. Tuy nhiên từ khi xảy ra dịch Covid-19, xe tải bị cấm vận chuyển nên ông đã sử dụng phân bò bón cho đất. Khi bón lót một mùa đầu, phân thấm vào đất và giúp cây trồng tốt đến 3 vụ sau. Từ đó, ông không bán phân bò nữa mà để bón cho đất.

Ông Dũng chỉ đám đất gò bên cạnh, cho hay: “Đám đất này của chủ khác. Tôi để ý vụ nào cũng vãi cả bao phân urê. Phân thì tăng giá, trước 800.000 đồng/bao, nay trên 1 triệu đồng/bao. Trong khi đó cây sắn, cây mía lại không tăng giá. Rồi thêm công cày bừa, tính ra cuối vụ phủi tay về không".

Lợi ích của việc bón phân chuồng là vậy. Nhưng hiện nay ít ai nghĩ được như ông Dũng. Mới đây, bà Nguyễn Thị Hương, cũng ở xã Tuy An Tây kêu khách bán 80 bao phân chuồng (tương đương 2,5 tấn) với giá chỉ 3.000 đồng/bao, số tiền này mua lại chưa được nửa bao phân urê. Trong khi đó theo kinh nghiệm của nông dân, đối với 1 sào ruộng, đất gò đồi, chỉ cần bón lót 1 tấn phân chuồng thì về sau chỉ cần bón chút ít phân kali hoặc NPK là cây trồng đã tốt vù vù chứ không cần phải đội cả thúng phân urê đổ xuống nữa. Tính ra, 1 sào đất bón phân chuồng thì mỗi năm giảm chi phí gần 1 triệu đồng so với bón phân hóa học.

Thấy bán phân bò mà… nóng mặt

Nhiều người chăn nuôi làm ra tiền từ nguồn bán phân bò. Theo bà Trần Thị Nhung ở xã Tuy An Nam (tỉnh Đắk Lắk), nuôi 10 con bò trung bình một tháng lúc chăn thả rơi vãi ở ruộng, còn lại trong chuồng gom bán được 600.000 đồng (trung bình mỗi ngày 5 con bò cho ra một bao phân), một năm bán gần 8 triệu đồng.

Hiện nay ở các xã miền núi người dân nuôi nhốt bò “trữ” phân để bán. Người nuôi trồng cỏ voi rồi cắt cỏ gánh về cho bò ăn. Họ không lùa chăn thả để “tận dụng” hết phân bán cho đại lý.

Theo nhiều người dân, phân bò hiện nay rất đủ chất. Nay nhiều người nấu cháo nuôi bò, không như trước kia bò cho ăn cỏ, rơm rạ. Nồi cháo nấu từ cám, chuối cây, rau muống, gạo và pha vào ít thức ăn cám công nghiệp. Khi bò thải ra, ủ phân hoai đem bón cây xanh tốt, ít sâu bệnh…

Ông Phan Văn Thanh, ở xã Xuân Phước (tỉnh Đắk Lắk), nói: Đất ở đây chỉ có phân bò bón lót mới tươi xốp được. Nhưng người dân đua nhau bán phân bò lên xe tải hết rồi. Tôi cũng làm nông, thấy nông dân mình bán phân bò mà nóng mặt. Tôi đi quanh vùng để ý, phân bò đắt hàng, nông dân bán đi. Trong khi đó ruộng đồng của mình đang kiệt sức vì không được lót phân bò. Các cánh đồng xã Phú Hòa 1, Phú Hòa 2, Hòa Mỹ (tỉnh Đắk Lắk) trước đây màu mỡ giờ trở thành đất da beo. Còn các vùng gò đồi từ xã Đồng Xuân đến xã Xuân Phước, đất đồi tươi tốt trở thành đất sạn cốm chai cứng.

Lấy lại “sức khỏe” cho đất

Trời nắng ông Nguyễn Văn Tâm ở xã Ô Loan (tỉnh Đắk Lắk), phơi phân bò rồi cào lại dùng xẻng xúc vào bao. "Tôi không bán phân bò ướt mà bán phân bò khô. Khi vào bao chừa lại lớp dưới bón phân bò cho đất rẫy. Trước đây không biết nên bán hết phân bò trong chuồng, sau khi bón phân bò mới thấy giá trị của nó", ông nói.

Ông Võ Kim Toàn, Phó Giám đốc HTX Dịch vụ Tổng hợp Hòa Thắng 1 (tỉnh Đắk Lắk), tính toán: Định mức chi phí vật tư cho 1ha lúa, từ phân ure, lân, kali và phân chuồng là 10 triệu đồng, trong đó HTX luôn khuyến cáo nông dân bón lót phân chuồng. Tuy nhiên nông dân nông dân ít khi bón lót phân chuồng nên chi phí bón phân u rê, lân, ka li đội lên cao hơn gấp rưỡi. Chưa kể là chi phí thuốc bảo vệ thực vật tăng cao sâu bệnh hại phát triển. Người dân nuôi bò chỉ lấy phân bò bán đi mà không dùng để vãi ruộng là điều thiếu sót rất lớn trong sản xuất nông nghiệp. Bởi lạm dụng phân hóa học, đất thoái hóa, dẫn đến sâu bệnh hại phát triển. Phòng chống sâu hại phải dùng thuốc bảo vệ thực vật phun trừ, điều này không chỉ tăng chi phí mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe. Ngành nông nghiệp khuyến cáo nông dân không nên bán hết phân bò, mà cần chú trọng sử dụng tại chỗ để bón ruộng nhằm lấy lại “sức khỏe” cho đất.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, đàn bò toàn tỉnh hiện có 176.400 con. Đây là nguồn cung cấp phân bón hữu cơ rất dồi dào cho cây trồng. Ngành nông nghiệp hiện đang đẩy mạnh triển khai chương trình IPM (chương trình quản lý dịch hại tổng hợp). Mục tiêu là đẩy mạnh ứng dụng quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp nhằm chủ động phòng chống sinh vật gây hại cây trồng, giảm chi phí đầu vào, giảm hóa chất độc hại, tăng năng suất, chất lượng sản phẩm, giảm chi phí, tăng hiệu quả sản xuất, đảm bảo an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường...

Lâu nay, việc lạm dụng phân bón hóa học, nhất là phân u rê (phân đạm) làm cho đất thoái hóa, dẫn đến sâu bệnh hại phát triển, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khiến cho đất ngày càng trở nên bạc màu, cằn cỗi. Chiến lược của Nông nghiệp và Môi trường là sản xuất theo hướng hữu cơ nên người dân cần tăng cường sử dụng phân hữu cơ, trong đó có phân chuồng, phân xanh, chế phẩm sinh học để cải tạo lại đất. Đây là chiến lược lâu dài của ngành nông nghiệp. Do đó, khuyến cáo nông dân cần sử dụng phân bò giúp cải tạo, lấy lại "sức khỏe" cho đất, bảo vệ sức khỏe cây trồng và hướng đến hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ một cách bền vững.

MẠNH TRÂM TRÂN