Nông sản

Nghịch lý nằm ở chỗ, khi giá lúa đầu ra tụt không phanh thì chi phí đầu vào lại leo thang chóng mặt. Nông dân nói phân DAP vượt mốc 1,4 triệu đồng mỗi bao; phân đạm chạm ngưỡng gần một triệu; thuốc bảo vệ thực vật phải phun đến tám lượt vì sâu bệnh. Tổng chi phí đội lên 10-15%, đẩy người nông dân vào thế chân tường: làm giỏi lắm thì huề vốn, còn không là cầm chắc thua lỗ.

Mệnh lệnh từ Chính phủ

Trước những biến động dồn dập của thị trường, Chính phủ đã đã sớm phát tín hiệu can thiệp. Hồi tháng 3/2026, khi thị trường lúa gạo miền Tây chớm có dấu hiệu bất ổn, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã ký Công điện số 21/CĐ-TTg, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và hiệp hội ngành hàng phải chủ động bám sát thực tế, đẩy mạnh thu mua tạm trữ, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng ép giá, gây thiệt hại cho người trồng lúa.

Mệnh lệnh từ người đứng đầu Chính phủ rất rõ ràng: bảo vệ nông dân, ổn định thị trường.

Tại An Giang, đến nay tỉnh đã thu hoạch hơn 300.00 ha lúa, đạt 60% diện tích xuống giống, năng suất bình quân khoảng 6,16 tấn/ha. Tại Đồng Tháp, đã có hơn 150.000 ha trong tổng số hơn 200.000 ha diện tích xuống giống.

Thế nhưng…

Thương lái ép giá nông dân, không phải vì họ chơi không đẹp, mà bởi chính họ cũng đang bí bùng đầu ra và cạn kiệt nguồn lực. Lệnh của Thủ tướng hô hào thu mua, nhưng doanh nghiệp lấy tiền ở đâu để ôm hàng khi dòng vốn đang bị thắt?

Vì sao doanh nghiệp lùi bước và bao tiêu thành tờ giấy lộn?

Thực trạng doanh nghiệp không dám mạnh tay thu mua, hay những bản hợp đồng bao tiêu bỗng chốc hóa thành thỏa thuận lỏng lẻo bị xé bỏ, xuất phát từ hai nguyên nhân.

Thứ nhất, nút thắt tín dụng và sự đứt gãy thanh khoản. Ngành xuất khẩu gạo sống dựa vào dòng vốn ngắn hạn để gom hàng vụ mùa. Khi các ngân hàng siết room tín dụng hoặc kiểm soát chặt chẽ điều kiện cho vay trong bối cảnh rủi ro thị trường toàn cầu tăng cao, doanh nghiệp lập tức rơi vào cảnh đói vốn.

Không có tiền mặt trong tay, họ không thể mua lúa ồ ạt theo đúng tiến độ thu hoạch rộ của nông dân. Chờ đợi vốn nghĩa là lúa quá lứa, thất thoát tăng, và thương lái buộc phải hạ giá mua để bù đắp rủi ro bảo quản.

Thứ hai, thị trường xuất khẩu sụt giảm và bẫy cung - cầu. Các thị trường truyền thống như Philippines, Trung Quốc hay châu Phi chững lại, cộng với áp lực cạnh tranh từ các đối thủ quốc tế khiến giá xuất khẩu bình quân sụt giảm (về mức dưới 482 USD mỗi tấn). Doanh nghiệp xuất khẩu ký hợp đồng với đối tác nước ngoài bị ép giá, lượng tồn kho lớn, họ buộc phải chuyển rủi ro ngược về phía hạ lưu. Nơi đó nông dân đang đứng chờ ở chân ruộng.

Chính vì thế, những bản hợp đồng bao tiêu giữa nông dân với thương lái hay doanh nghiệp bỗng chốc trở thành hình thức giao ước mong manh. Khi giá thị trường biến động mạnh, không có ràng buộc pháp lý chặt chẽ hay quỹ bảo hiểm chia sẻ rủi ro, bên mua sẵn sàng chịu phạt cọc hoặc tìm cách ép giá, bởi thiệt hại nếu ôm hàng giá cao còn lớn hơn rất nhiều.

Người nông dân - mắt xích yếu nhất trong chuỗi giá trị - một mình gánh trọn vẹn mọi rủi ro từ thời tiết, sâu bệnh cho đến sự trồi sụt của kinh tế vĩ mô.

Không lẽ để giá lúa cứ trồi sụt?

Mệnh lệnh yêu cầu mua tạm trữ của Thủ tướng chỉ thành hiện thực khi đi kèm gói tín dụng ưu đãi dành riêng cho doanh nghiệp thu mua lúa gạo vào chính vụ. Ngân hàng Nhà nước cần có cơ chế linh hoạt về room tín dụng, bơm vốn trực tiếp với lãi suất thấp cho các doanh nghiệp uy tín để họ đủ tiềm lực tài chính thu mua bảo đảm sản lượng cho nông dân, triệt tiêu tình trạng doanh nghiệp "khát vốn" đứng nhìn lúa ùn ứ.

Chuyện hợp đồng bao tiêu lỏng lẻo, là không mới. Đó là thỏa thuận giữa đôi bên, thiếu tính pháp lý. Chính vì vậy, cần đưa các mô hình liên kết sản xuất (như cánh đồng lớn, hợp tác xã kết nối doanh nghiệp) vào khung pháp lý có tính ràng buộc cao hơn. Hợp đồng bao tiêu phải là văn bản có sự giám sát của chính quyền địa phương hoặc hiệp hội ngành hàng, đi kèm các điều khoản bồi thường rõ ràng để ngăn chặn tình trạng thương lái hoặc doanh nghiệp "bẻ kèo" khi thị trường đổi chiều.

Nông dân không thể chịu nổi khi giá lúa cứ giảm đều đặn trong khi giá phân bón, vật tư nông nghiệp cứ neo ở đỉnh cao. Nhà nước cần dùng công cụ thị trường và thuế để bình ổn giá vật tư nông nghiệp thiết yếu, đồng thời nghiên cứu thành lập Quỹ bình ổn giá lúa gạo để hỗ trợ người dân trong những năm thị trường quốc tế biến động tiêu cực.

Hạt gạo miền Tây nuôi sống triệu con người và gánh vác một phần quan trọng nền kinh tế quốc gia. Để hạt gạo ấy không còn đượm vị mồ hôi cay đắng của sự thua lỗ, những chỉ đạo điều hành vĩ mô phải biến được thành nguồn lực tài chính thực tế và sự bảo vệ pháp lý vững chắc ngay từ chân ruộng của người nông dân.

TRUNG LÊ