Góc nhìn
Từ 'đặc thù' đến luật hóa: TP.HCM lại mở đường
Điều đáng nói, việc thay tên gọi ban đầu Luật Đô thị đặc biệt như một “đặc quyền” dành cho TP.HCM thành Luật Phát triển Đô thị với nhiều điều khoản có thể áp dụng chung cho các đô thị có đủ điều kiện (như Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Huế, Đồng Nai, Quảng Ninh, Bắc Ninh,) đã cho thấy tính phổ quát của đạo luật. Cũng đồng nghĩa các thí điểm đặc thù đã hoàn thành “sứ mệnh”.
Luật Phát triển Đô thị và tính phổ quát
Quốc hội vừa bấm nút thông qua Luật Phát triển Đô thị (PTĐT). Như vậy, sau Nghị quyết 260 của Quốc hội “nâng cấp” Nghị quyết 98 về phát triển đặc thù và Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới, thì Luật PTĐT là bước hoàn thiện cao nhất về pháp lý, tạo “đường ray” mới cho đoàn tàu TP.HCM tăng tốc phát triển.
Điều đáng nói, việc thay tên gọi ban đầu Luật Đô thị đặc biệt như một “đặc quyền” dành cho TP.HCM thành Luật Phát triển Đô thị với nhiều điều khoản có thể áp dụng chung cho các đô thị có đủ điều kiện (như Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Huế, Đồng Nai, Quảng Ninh, Bắc Ninh), đã cho thấy tính phổ quát của đạo luật. Cũng đồng nghĩa các thí điểm đặc thù đã hoàn thành “sứ mệnh”.
Và TP.HCM, một lần nữa lại làm người-mở-đường, như hơn 4 thập kỷ qua và gần như là “di truyền” của vùng đất mở cõi!
Sẽ không ngoa khi gọi đây là cú bấm nút lịch sử, không chỉ riêng cho TP.HCM mà cả vùng (Đông Nam Bộ mới) và các đô thị phát triển. Bởi đặt trong bối cảnh sau sáp nhập, với không gian phát triển mới, một đạo luật tương thích là hết sức cần thiết. Nó không chỉ song hành, dẫn dắt không gian phát triển mới mà từ đó, còn đón đầu để gia tăng động lực tăng trưởng.
Đơn cử, sau sáp nhập, TP.HCM có cụm cảng nước sâu tốt nhất Việt Nam cùng khoảng 320 km bờ biển và tiềm năng năng lượng biển. Cụm cảng hiện có 51 tuyến dịch vụ, trong đó 37 tuyến quốc tế đi thẳng đến châu Á, châu Âu, châu Mỹ. Sản lượng hàng hóa thông qua cụm cảng đạt 152 triệu tấn, chiếm 34% tổng lượng hàng hóa của cả nước.
Nhưng nghịch lý là thành phố lại chưa có cơ chế thống nhất cho khu cảng mở với chế độ hải quan, quản lý chuyên ngành đặc thù để tối ưu hóa hoạt động xuất, nhập khẩu trên toàn bộ không gian cảng biển mới được mở rộng.
"Đặc quyền" thực sự
Điều này sẽ được hóa giải tại Điều 17 của Luật ĐTPT, theo đó HĐND TP quy định danh mục ngành, lĩnh vực phát triển kinh tế biển và tổ chức, hoạt động của khu cảng mở - khu vực trong cảng biển được áp dụng chế độ, thủ tục hải quan và quản lý chuyên ngành đặc thù để tạo thuận lợi nhất cho hoạt động ngoại thương.
Chủ tịch UBND TP quyết định việc tổ chức lựa chọn nhà đầu tư chiến lược đối với các dự án kinh tế biển - cơ chế rút gọn phù hợp với các siêu dự án như Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ.
Hay về năng lượng, mục tiêu mà thành phố đặt ra mỗi năm là khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Nhưng thực trạng là thẩm quyền điều chỉnh quy hoạch điện lực còn phân tán.
Luật mới sẽ mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp. Theo đó, tại Khoản 1 Điều 23 trao HĐND TP thẩm quyền quy định mở rộng đối tượng tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện trong phạm vi thành phố, tức tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp nguồn điện sạch.
Đi cùng đó là trao thẩm quyền điều chỉnh quy hoạch điện lực tại chỗ. Cụ thể, tại Khoản 3 Điều 23 trao Chủ tịch UBND TP thẩm quyền quyết định điều chỉnh, cập nhật quy hoạch phát triển điện lực quốc gia trong phạm vi tổng công suất nguồn điện được giao, cũng như các dự án lưới điện có cấp điện áp từ 220kV trở xuống - rút ngắn đáng kể thời gian so với quy trình trình duyệt ở cấp trung ương, bảo đảm vận hành an toàn, ổn định hệ thống điện quốc gia.
Hoặc trong lĩnh vực khoa học công nghệ, nghịch lý đang tồn tại ở chỗ là TP.HCM giữ vai trò dẫn dắt của cả nước về đổi mới sáng tạo nhưng mức độ hấp thụ công nghệ trong doanh nghiệp còn thấp. Cùng với đó, các cơ chế tài chính, đấu thầu, mua sắm công hiện hành chưa phù hợp với đặc thù rủi ro của hoạt động nghiên cứu, khiến nhà khoa học và doanh nghiệp e ngại…
Luật mới trao quyền chủ động về nguồn lực tài chính. Cụ thể: tại Điều 28 dự thảo Luật quy định HĐND TP được quyết định việc tổ chức, hoạt động và quản lý Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; cho phép doanh nghiệp sử dụng quỹ phát triển khoa học công nghệ của mình để đầu tư vào Quỹ đầu tư mạo hiểm có ngân sách Thành phố; đồng thời áp dụng khoán chi và chỉ định thầu rút gọn cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ. Đây chính là sự thể chế hóa tinh thần "cơ chế quỹ" mà Nghị quyết 57 (về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia) yêu cầu.
Rõ ràng, cụm từ quen thuộc “phân cấp, phân quyền” nay đã được triển khai triệt để, được luật hóa bằng các quy định trao quyền thực sự. Bước chuyển từ vai trò quản lý sang kiến tạo và dẫn dắt là một bước tiến “cách mạng” của tư duy thiết kế đạo luật.
Cơ chế tài chính - "đầu máy" của quy hoạch
Không những thế, các bản quy hoạch tổng thể hay chuyên ngành đã đi cùng cơ chế tài chính - công cụ quyết định cho sự vận hành có về đích hay không.
Trong hầu hết các quy định, Luật mới đều mở ra các cơ chế tài chính đi kèm như cơ chế tài chính và mô hình trường tiên tiến cho giáo dục (tại Điểm a khoản 1 Điều 25) hay sử dụng cơ chế đặc biệt cho kỹ thuật cao và thuốc hiếm (tại Điểm a, b khoản 3 Điều 26) trao Chủ tịch UBND TP thẩm quyền cấp phép nhập khẩu thuốc chưa có giấy đăng ký lưu hành đáp ứng nhu cầu điều trị đặc biệt, cấp cứu, chống độc hoặc thuốc thuộc Danh mục thuốc hiếm; quyết định cho phép cơ sở khám chữa bệnh áp dụng kỹ thuật loại đặc biệt — giải quyết trực tiếp bài toán quá tải kỹ thuật cao tại các bệnh viện tuyến cuối.
Tất nhiên, khi phân cấp, trao quyền triệt để, mạnh mẽ cũng chính là trao trách nhiệm và có hẳn công cụ để kiểm soát nhằm đảm bảo mọi vận hành, phát triển thông suốt nhưng có khuôn khổ.
Như khẳng định của Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang trước vận hội mới: “Mục tiêu cuối cùng của phân cấp, phân quyền không phải để địa phương “có nhiều quyền hơn”, mà để quyết định nhanh hơn, sát thực tiễn hơn và tạo ra kết quả tốt hơn. Đó cũng là cách TPHCM hiểu về trọng trách khi được Trung ương trao thêm quyền: quyền hạn được trao đến đâu, trách nhiệm phải rõ đến đó; quyền càng lớn, yêu cầu về hiệu quả và trách nhiệm giải trình càng cao”.
