Đời sống

Nhìn lại, tôi nhận ra mình không phải người duy nhất tìm đến gốm theo cách ấy. Giữa đời sống đô thị luôn chuyển động, có những người trẻ vẫn đi làm, vẫn chạy deadline. Họ vẫn theo đuổi những mục tiêu rất thực tế, nhưng bắt đầu tìm cho mình những khoảng thời gian được sống chậm, được làm một thứ gì đó bằng đôi tay và được ở yên với chính mình.

Với tôi, hành trình ấy bắt đầu ở Lái Thiêu.

Từ một lần “đánh liều” đến lớp học gốm

Những năm 2017-2018, tìm một lớp học gốm thủ công không dễ như bây giờ. Một lần lướt mạng xã hội, tôi thấy Vườn Nhà Gốm, một cửa hàng bán gốm ở Lái Thiêu, đăng tin tuyển họa sĩ. Tôi không có kinh nghiệm, cũng chẳng phải họa sĩ chuyên nghiệp. Nhưng tôi vẫn đánh liều “nộp đơn”.

Vậy là Lái Thiêu bước vào cuộc sống của tôi.

Ngày ấy, nơi này vừa mới mẻ vừa xa xôi. Nhà tôi cách Lái Thiêu hơn 20km. Bạn bè vẫn hỏi: “Sao có thể đi xa như vậy mỗi ngày chỉ để học gốm”? Tôi chưa bao giờ trả lời được câu hỏi ấy thật trọn vẹn. Chỉ biết rằng, càng ở gần gốm, tôi càng cảm thấy mình cân bằng hơn.

Những năm gắn bó với xưởng, tôi không chỉ học cách làm ra một sản phẩm. Tôi gặp nhiều người, nghe nhiều câu chuyện. Theo một cách nào đó, học cách an ủi câu chuyện của chính mình.

Lái Thiêu - nơi chuyển giao của gốm Nam Bộ

Những ngày đầu ở xưởng, tôi gặp các cô chú, anh chị nghệ nhân đã có 20-30 năm gắn bó với nghề. Tôi cũng gặp những bạn trẻ đang học gốm chuyên nghiệp. Họ kể cho tôi nghe về nghề, về đất, về lò và về Lái Thiêu.

Gốm Lái Thiêu là một cái tên quen thuộc khi nhắc đến gốm Nam Bộ, bên cạnh gốm Biên Hòa hay gốm Cây Mai. Mỗi dòng đều gắn với một vùng đất và một câu chuyện riêng. Nếu Biên Hòa hay Cây Mai thường được nhắc đến cùng những làng nghề, những lò gốm lâu đời, thì Lái Thiêu còn có một hình ảnh rất đặc trưng: “trên bến, dưới thuyền”.

Lái Thiêu từng là nơi tập trung giao thương, nơi gốm gia dụng được tập kết rồi phân phối đến nhiều vùng Nam Bộ và các nước láng giềng. Dọc khu vực chợ Lái Thiêu, những dòng ghe, thuyền vẫn gợi nhớ về một thời hàng hóa theo đường nước mà đi xa.

Với tôi, gốm Lái Thiêu không chỉ là tên gọi của một dòng sản phẩm. Đó còn là câu chuyện về một dòng chảy thương mại, nơi đưa gốm đi vào đời sống.

Bàn xoay dạy tôi cách chậm lại

Học gốm buộc người ta phải chậm. Từ lấy đất, nhồi đất đến đặt đất lên bàn xoay, người học gần như phải tập trung hoàn toàn.

Thầy Dương Minh Tâm là người dạy tôi những bài học đầu tiên. Thầy có hơn 30 năm trong nghề. Từ những ngày còn nhỏ học nghề ở các lò gốm cạnh nhà, đến thời gian làm việc tại một công ty có vốn đầu tư của Úc, gần như cả cuộc đời thầy đều gắn với đất, với lò và với gốm.

Thầy có kỹ thuật xoay rất đặc biệt. Những sản phẩm làm bằng tay nhưng có thể đạt độ đồng đều cao, gần như được tạo ra từ cùng một khuôn. Hơn 7 năm đứng lớp, thầy đã gặp rất nhiều học viên; có những người đi qua nhiều lớp học, nhiều năm sau quay lại, thầy vẫn nhớ.

Thầy dạy tôi xoay và dạy tôi một điều đơn giản: để tâm mình vào cùng nhịp với đất và bàn xoay.

Bạn học đầu tiên của tôi, Trân, sinh năm 1994, làm nhân sự ở Bình Thạnh, chỉ tôi kê thêm gạch để ngồi cao hơn, tựa tay vào đầu gối cho vững, đặt khuỷu tay sát người để lấy lực. Những hướng dẫn nhỏ ấy khiến tôi hiểu rằng làm gốm không chỉ là việc của đôi tay. Nó cần cả cơ thể và sự tập trung.

Một khối đất nằm trên bàn xoay thoạt nhìn chẳng có gì đặc biệt. Nhưng khi bắt đầu chạm vào, cảm nhận độ ẩm, đưa đất vào tâm, người làm cũng phải đặt toàn bộ sự chú ý vào từng vòng xoay. Định tâm. Khui lỗ. Kéo đất. Tạo dáng. Từng nhịp.

Đó là một trong những lần hiếm hoi tôi cảm thấy mình có thể tập trung hoàn toàn vào một việc mà không cần nghĩ đến việc tiếp theo.

Mỗi người đến lớp với một câu chuyện

Những năm gần đây, ngày càng nhiều người trẻ từ TP.HCM, Vũng Tàu, Cần Thơ, Phan Thiết, Nha Trang… tìm về Lái Thiêu học gốm. Điều thú vị là không phải ai cũng học để làm nghề.

Có sinh viên học để hoàn thành đồ án. Có người học vì công việc. Có người chuẩn bị khởi nghiệp, muốn hiểu thêm về kỹ thuật, quy trình và cách làm sản phẩm. Có người muốn học thêm một kỹ năng. Và có những người đến chỉ vì muốn có một khoảng thời gian khác với công việc thường nhật.

Tôi từng gặp một họa sĩ minh họa đã có 15 năm trong nghề. Sau những ngày deadline chồng chất, liên tục giao tiếp với khách hàng, chỉnh sửa và làm lại sản phẩm theo yêu cầu, chị tìm đến lớp gốm thủ công căn bản. Ở đó, chị không cần đáp ứng một “brief” nào. Chị chỉ tập trung vào bàn xoay, vào đất và những ý tưởng của riêng mình. Sau này, khi quay lại lớp, chị mang tặng thầy một bức tranh minh họa về chính lớp học làm gốm của mình.

Chị Liên, một người làm nhân sự hơn 10 năm ở TP.HCM, lại đến lớp vì cần một khoảng nghỉ. Chị học hết lớp cơ bản rồi tiếp tục các lớp nâng cao. Xoay, trang trí, chờ sản phẩm ra lò. Mỗi công đoạn lại có những cuộc trò chuyện với thầy và bạn học. Chị nói muốn có thêm một không gian khác cho mình, nơi thời gian rảnh không trôi qua vô ích và những cảm xúc tích tụ trong cuộc sống có chỗ để được giải tỏa. Với chị, những khoảng tạm ngừng ấy, đôi khi giúp các quyết định trong cuộc sống trở nên sáng tỏ hơn.

Khi gốm trở thành một phần của công việc

Nhưng cũng có những người đến lớp không phải để rời khỏi công việc, mà để đưa gốm trở lại với công việc của mình.

Hiếu, sinh năm 2000, làm thiết kế thời trang ở TP.HCM, tạo ra những sản phẩm gốm nhiều họa tiết và cá tính. Bạn chăm chút từng chi tiết đắp nổi, đường khắc, lớp men và đặt mỗi món đồ vào những bộ sưu tập thời trang của mình.

Mỗi lần sản phẩm ra lò, Hiếu lại kể về việc sẽ sử dụng chúng ở đâu trong những buổi chụp hình hay câu chuyện thương hiệu tiếp theo. Với Hiếu, học gốm không phải một khoảng tách khỏi công việc sáng tạo. Nó trở thành một phần của công việc ấy.

Tôi cũng gặp Thư, sinh năm 2000, có một xưởng nhỏ ở Cần Thơ, nơi tổ chức các buổi trải nghiệm vào cuối tuần cho người trẻ. Thư học gốm để học thêm về đất, men, màu và cách vận hành lò. Học xong rồi trở về hoàn thiện mô hình của mình.

Niềm vui của sự không hoàn hảo

Thầy Tâm ít khi chỉ cho học viên cách sửa một chiếc bình để nó đẹp hơn theo một khuôn mẫu có sẵn.

Thầy dạy cách cảm nhận đất, cách định tâm, cách quan sát sự thay đổi của đất trong từng thao tác. Quan trọng hơn, thầy khuyến khích mỗi người tạo ra sản phẩm có câu chuyện riêng.

Tôi thích điều đó.

Bởi bàn xoay dạy tôi rằng một khối đất méo chưa chắc là một sản phẩm thất bại. Đôi khi chính sự không hoàn hảo ấy lại tạo nên một chiếc bình đặc sắc, độc bản. Trong một thế giới ngày càng có xu hướng đồng nhất hóa mọi thứ, việc tự tay làm ra một sản phẩm, với thời gian, sự tập trung, kiên nhẫn và chờ đợi, đem lại một niềm vui rất khác.

Gốm không cho người ta kết quả ngay lập tức. Phải làm, phải chờ. Sản phẩm có thể hỏng ở bất kỳ công đoạn nào. Nhưng sau tất cả, mình vẫn có thể làm lại. Có lẽ đó cũng là một bài học. Sai không phải lúc nào cũng là kết thúc.

Lái Thiêu vẫn ở đó

Ngày nay, việc tiếp cận nghề thủ công đã dễ dàng hơn. Người trẻ có thể bắt đầu bằng một buổi trải nghiệm nặn, trang trí gốm, tham quan xưởng hoặc tham gia những lớp ngắn hạn, dài hạn tùy mục đích.

Nhưng với tôi, điều đáng nhớ nhất không nằm ở việc có bao nhiêu lớp học. Đó là việc những lớp học ấy tạo ra một nơi để những con người rất khác nhau gặp nhau.

Những chiều tan lớp ở Lái Thiêu, tôi thường chạy một vòng dọc bờ sông. Mặt trời xuống, ánh sáng rực lên trên mặt nước. Những chiếc ghe nghỉ ngơi sau một hành trình dài, lặng lẽ soi bóng, chờ một chuyến đi khác vào sáng hôm sau.

Tôi vẫn nghĩ về những vòng xoay của bàn xoay, về đất, về những người đã gặp. Và về câu hỏi bạn tôi từng hỏi: “Sao phải đi hơn 20km chỉ để học gốm?”. Có lẽ bây giờ tôi đã có câu trả lời.

Tôi đi học gốm không chỉ để học cách làm ra một món đồ. Tôi đi để tìm một nhịp sống khác. Chậm hơn một chút, gần với đôi tay hơn một chút và gần với chính mình hơn một chút.

Giữa một thành phố luôn xoay vần, có một nơi để mình chậm lại, có lẽ cũng đã là một điều đáng quý.

NAM TÚ