Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Để ruộng nuôi được người
Trên những cánh đồng miền Trung, mô hình liên kết sản xuất – bao tiêu đang mở rộng. Người nông dân biết mình sẽ trồng giống gì, sản xuất theo quy trình nào và sau thu hoạch bán cho ai.
Không như trước đây điệp khúc “được mùa mất giá”, “trúng vụ nhưng lỗ” đeo bám liên tục người trồng lúa. Bây giờ, nông dân đã "nhẹ đầu" với hạt lúa.
Khi nông dân biết trước đầu ra
Với ông Lê Duy Quát, nông dân tại hợp tác xã (HTX) Phú Lương 3 (xã Phú Hồ, thành phố Huế), thửa ruộng vẫn vậy. Hạt giống vẫn gieo xuống đất. Cây lúa vẫn phải trải qua nắng nóng, mưa gió, sâu bệnh.
Nhưng có một điều nay đã khác: ngay từ đầu vụ, ông đã biết mình sẽ sản xuất giống gì, làm theo quy trình nào và đến khi thu hoạch sẽ bán cho ai.
“Trước đây làm lúa là lo đủ thứ, từ giống đến bán. Giờ thì nhẹ đầu hơn, có người hướng dẫn kỹ thuật, có nơi bao tiêu. Mình chỉ tập trung làm cho đúng quy trình”, ông Quát nói.
Cái “nhẹ đầu” ấy, với người trồng lúa, thực ra có giá trị không nhỏ.
Khi đầu ra đã được xác định từ đầu vụ, việc sản xuất trở thành một hoạt động có thể tính toán, thay vì trông chờ vào may rủi của thị trường.
Theo ông Quát, lúa trong vùng liên kết được cam kết thu mua tại ruộng theo hợp đồng, với mức giá cao hơn thị trường khoảng 15-25%, tùy hình thức bán tươi hay tự phơi sấy.
Ông nhẩm tính, khi tham gia liên kết, mỗi vụ thu nhập của gia đình tăng thêm 200.000 - 250.000 đồng/sào. Với diện tích 2ha, tương đương 40 sào, gia đình ông có thêm khoảng 8 - 10 triệu đồng/vụ. Đối với những nông dân như ông, đó là con số tăng thu không nhỏ.
“Làm ra biết sẽ bán cho ai, giá cả thế nào thì mình mới yên tâm đầu tư. Trước đây đến lúc thu hoạch mới lo tìm người mua, nhiều khi được mùa mà giá thấp thì cũng khó”, ông nói.
Từ thửa ruộng nhỏ đến cánh đồng lớn
Nhưng để hạt lúa có đầu ra, phía sau đó phải là một mô hình liên kết đủ sức vận hành.
Người nông dân phải tuân thủ quy trình sản xuất. HTX phải đủ năng lực tổ chức vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp phải có tiềm lực tài chính, hệ thống kỹ thuật và thị trường đủ lớn để thực hiện cam kết thu mua khi giá lúa biến động.
Trong chuỗi ấy, HTX giữ một vai trò đặc biệt.
Nếu doanh nghiệp phải đi đến từng hộ dân, từng thửa ruộng để hướng dẫn, kiểm tra và thu mua thì chi phí tổ chức sẽ rất lớn. Thông qua HTX và các nhóm trưởng sản xuất, hàng trăm thửa ruộng nhỏ lẻ được tổ chức thành một vùng sản xuất thống nhất.
Tại HTX Phú Lương 3, ông Lê Văn Lời, Giám đốc HTX, là người trực tiếp đứng ở vị trí kết nối này.
Theo ông Lời, khi tham gia liên kết, việc đầu tiên là tổ chức lại sản xuất trên đồng ruộng. Nông dân không thể mỗi hộ làm một kiểu mà phải thống nhất giống, lịch thời vụ và quy trình kỹ thuật.
Công việc của HTX vì thế không dừng ở việc ký kết hay lập danh sách hộ dân. Trong suốt vụ sản xuất, HTX phối hợp với doanh nghiệp và cán bộ kỹ thuật theo dõi vùng liên kết, hướng dẫn nông dân thực hiện đúng quy trình, đồng thời xử lý những vấn đề phát sinh trên đồng ruộng.
Đến mùa thu hoạch, HTX tiếp tục phối hợp với doanh nghiệp tổ chức thu mua ngay tại vùng sản xuất.
“Khó nhất là thay đổi thói quen sản xuất. Nông dân đã quen tự quyết định trên thửa ruộng của mình. Khi tham gia liên kết, họ phải tuân thủ quy trình chung và cam kết với doanh nghiệp”, ông Lời nói.
Mà nói đâu xa, ngay HTX Phú Lương 3, trong tổng diện tích gần 400ha, HTX chỉ mới triển khai liên kết sản xuất hơn 100ha. Diện tích còn lại vẫn nằm ngoài vòng liên kết, dù ít nhiều nông dân đã thấy rõ lợi ích.
Tham gia liên kết cũng đồng nghĩa với việc người nông dân không còn hoàn toàn tự do trong cách sản xuất. Giống, lịch thời vụ, quy trình chăm sóc, thời điểm thu hoạch đều phải tuân thủ yêu cầu chung. Đổi lại, họ nhận được thứ mà sản xuất nhỏ lẻ khó có được: một quy trình được hướng dẫn và một đầu ra đã được xác lập.
Đây cũng là điểm khác căn bản giữa sản xuất đơn lẻ và sản xuất theo chuỗi: người nông dân không còn đứng một mình trước thị trường.
Từ bán giống đến chuỗi giá trị
Doanh nghiệp cung cấp các giống lúa thuần đã được tuyển chọn phù hợp với điều kiện khí hậu miền Trung. Từ Huế, Đà Nẵng đến Quảng Ngãi, Gia Lai, Khánh Hòa…, các giống mới như ĐB6, Thiên Ưu 8, VNR10, ĐB18, VNR20, J01… đã chứng minh khả năng thích nghi với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, cho năng suất ổn định và hạn chế đổ ngã.
Nhưng hạt giống chỉ là điểm bắt đầu.
Trong suốt vụ sản xuất, đội ngũ kỹ thuật của doanh nghiệp phối hợp với HTX hướng dẫn nông dân từ làm đất, gieo sạ, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch. Vật tư nông nghiệp cũng được cung ứng theo quy trình, nhằm kiểm soát chất lượng và giảm chi phí đầu vào.
T
Theo ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc Vinaseed Quảng Nam, cách làm mà doanh nghiệp hướng tới không chỉ là bán giống.
“Chúng tôi không bán giống đơn thuần mà xây dựng một chuỗi giá trị. Khi nông dân thực hiện đúng quy trình, doanh nghiệp có trách nhiệm đồng hành đến khâu cuối cùng, tức là bao tiêu đầu ra”, ông Chính nói.
Đó cũng là lý do năng lực chế biến, bảo quản trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi liên kết.
Năm 2024, Vinaseed Quảng Nam đưa vào vận hành Nhà máy Chế biến và Bảo quản giống cây trồng với công suất 40.000 tấn mỗi năm. Việc đầu tư vào khâu sau thu hoạch giúp doanh nghiệp tăng khả năng tiếp nhận, chế biến và bảo quản sản phẩm, đồng thời tạo thêm năng lực thực hiện các hợp đồng liên kết với vùng nguyên liệu.
Vụ đông xuân 2025-2026 vừa qua, chỉ tính riêng tại Huế và Đà Nẵng, Vinaseed Quảng Nam triển khai các vùng sản xuất liên kết với tổng diện tích hơn 1.258 ha, đã thu mua hơn 5.488 tấn lúa thương phẩm.
Những con số ấy cho thấy liên kết đang vượt ra khỏi phạm vi của những mô hình thử nghiệm nhỏ lẻ.
Nhưng quy mô chỉ là điều kiện cần. Một chuỗi liên kết chỉ thực sự bền vững khi cả ba phía cùng có lợi: nông dân có thu nhập tốt hơn và đầu ra ổn định; HTX có đủ nguồn lực để tổ chức sản xuất; doanh nghiệp có vùng nguyên liệu đạt chất lượng và thị trường để tiêu thụ sản phẩm.
Bởi suy cho cùng, mục tiêu của tái cơ cấu nông nghiệp không chỉ là làm ra thêm vài tấn lúa trên mỗi héc-ta. Mục tiêu cuối cùng phải là để người làm ra hạt lúa có thể sống được bằng chính mảnh ruộng của mình.
Liên kết để nâng cao giá trị
Theo ông Lê Văn Anh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Huế, nâng cao năng suất và giá trị sản xuất lúa gạo là một trong những vấn đề ngành nông nghiệp thành phố quan tâm.
Các mô hình liên kết sản xuất trên địa bàn bước đầu giúp nông dân ổn định đầu ra, tiếp cận quy trình canh tác đồng bộ và giảm chi phí sản xuất.
“Việc hình thành các vùng sản xuất tập trung gắn với doanh nghiệp không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo điều kiện để người nông dân tiếp cận quy trình canh tác đồng bộ, giảm chi phí và từng bước nâng cao giá trị trên cùng một đơn vị diện tích”, ông Anh nói.
