Chính sách
Chế tài để bảo tồn nguồn gen, cây bản địa, ngăn sinh vật ngoại lai
Tại Nghị định 241/2026/NĐ-CP, các biện pháp bảo vệ nguồn gen cây trồng, bảo tồn các giống cây quý, cây bản địa và kiểm soát nguy cơ từ sinh vật ngoại lai gây hại được quy định rất rõ ràng.
Không phải cứ thích là nhân giống
Ngày 5/8/2026, Nghị định 214/2026/NĐ-CP của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực trồng trọt, bảo vệ và kiểm dịch thực vật, sẽ có hiệu lực.
Nhiều hành vi trước đây chủ yếu được nhắc nhở hoặc xử lý ở mức nhẹ, nay đã được quy định rõ mức phạt tiền. Kèm theo đó là các biện pháp khắc phục hậu quả như: tiêu hủy giống cây, tái xuất hoặc buộc thu hồi tang vật vi phạm...
Theo Điều 11 của Nghị định, tổ chức, cá nhân sản xuất giống cây trồng để buôn bán, khi chưa được cấp quyết định công nhận lưu hành hoặc chưa tự công bố lưu hành, sẽ bị xử phạt từ 10 triệu đến 50 triệu đồng, tùy theo giá trị lô giống vi phạm. Ngoài tiền phạt, cơ sở vi phạm còn bị đình chỉ hoạt động sản xuất từ 3 đến 6 tháng và buộc tiêu hủy toàn bộ giống cây trồng vi phạm.
Rõ ràng, không phải cứ thích, cứ ưng một giống cây nào là có thể gieo trồng, nhân rộng, hay mua bán.
Tại Điều 12 của Nghị định còn quy định mức phạt từ 5 triệu đến 50 triệu đồng đối với hành vi kinh doanh giống chưa được công nhận lưu hành, hoặc chưa tự công bố lưu hành. Đồng thời, cơ sở vi phạm có thể bị đình chỉ hoạt động kinh doanh từ 1 đến 3 tháng, bị buộc tiêu hủy giống cây và nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm.
Quản lý chặt về bảo tồn nguồn gen
Đáng chú ý, Nghị định đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ các nguồn gen giống cây trồng. Điều 15 quy định phạt từ 25 triệu đến 40 triệu đồng đối với hành vi xuất khẩu giống cây trồng hoặc hạt lai chưa được cấp phép, trong đó có những giống thuộc diện quản lý chặt về nguồn gen. Ngoài tiền phạt, tổ chức, cá nhân còn bị buộc tiêu hủy giống cây hoặc hạt lai và nộp lại số lợi bất hợp pháp nếu có.
Ở chiều ngược lại, việc nhập khẩu giống cây trồng cũng được kiểm soát nghiêm ngặt. Theo Điều 16, hành vi nhập khẩu giống cây trồng chưa được công nhận lưu hành mà không có giấy phép sẽ bị phạt từ 15 triệu đến 20 triệu đồng. Trường hợp nhập khẩu sai mục đích hoặc không đúng nội dung giấy phép bị phạt từ 10 triệu đến 15 triệu đồng. Đặc biệt, toàn bộ lô giống vi phạm sẽ bị buộc tái xuất hoặc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam; nếu không thể tái xuất thì buộc tiêu hủy.
Bảo hộ quyền với cây giống, nhằm giữ gìn các nguồn gen quý
Nghị định cũng bảo vệ quyền đối với các giống cây trồng được bảo hộ, qua đó góp phần giữ gìn các nguồn gen quý.
Theo Điều 18, hành vi sử dụng vật liệu nhân giống của giống cây trồng đã được bảo hộ mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu để sản xuất, nhân giống, xuất khẩu, nhập khẩu hoặc kinh doanh, sẽ bị xử phạt từ 40 triệu đến 50 triệu đồng, đồng thời tịch thu tang vật vi phạm và buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp.
Đối với chủ sở hữu giống cây trồng được bảo hộ, Điều 19 cũng quy định trách nhiệm duy trì chất lượng nguồn gen.
Nếu chủ bảo hộ không bảo đảm giống cây vẫn giữ được tính khác biệt, đồng nhất và ổn định như khi được cấp bằng, nhưng vẫn tiếp tục khai thác, sử dụng thì bị phạt từ 15 triệu đến 25 triệu đồng, đồng thời buộc nộp lại Bằng bảo hộ giống cây trồng và nộp lại số lợi bất hợp pháp.
Chặn sinh vật gây hại bằng hành lang pháp lý rõ ràng
Bên cạnh việc bảo vệ nguồn gen, Nghị định dành một chương riêng quy định các chế tài nhằm ngăn chặn sinh vật gây hại và các loài ngoại lai có nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường sinh thái.
Theo Điều 30, hành vi nhập khẩu, vận chuyển, nhân nuôi hoặc lưu giữ sinh vật gây hại thực vật (trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học) bị xử phạt từ 3 triệu đến 6 triệu đồng. Nếu thực hiện vì mục đích thương mại, mức phạt tăng lên 6 triệu đến 12 triệu đồng. Mọi trường hợp vi phạm đều bị buộc tiêu hủy sinh vật gây hại.
Cũng tại Điều 30, hành vi phát tán sinh vật gây hại thực vật hoặc vận chuyển giống cây, vật liệu làm giống bị nhiễm sinh vật gây hại từ vùng có dịch sang vùng khác bị xử phạt từ 3 triệu đến 6 triệu đồng. Nếu làm lây lan dịch hại gây thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng trở lên, mức xử phạt tăng lên 20 triệu đến 30 triệu đồng. Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn phải tiêu hủy toàn bộ giống cây, vật liệu làm giống hoặc sinh vật gây hại, đồng thời nộp lại số lợi bất hợp pháp nếu có.
Ngay trong phần quy định về biện pháp khắc phục hậu quả tại Điều 4, Nghị định quy định cơ quan chức năng có quyền buộc đưa lô cây mang theo bầu đất về khu cách ly kiểm dịch thực vật để theo dõi sau nhập khẩu. Đồng thời buộc khai báo với cơ quan kiểm dịch để thực hiện theo dõi theo quy định. Đây là cơ chế quan trọng nhằm ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm nhập và phát tán ra môi trường tự nhiên.
Ngoài ra, Điều 4 còn quy định hàng loạt biện pháp khắc phục hậu quả phục vụ bảo vệ đa dạng sinh học như buộc tiêu hủy giống cây trồng, sinh vật có ích, thực vật và sản phẩm thực vật vi phạm; buộc xử lý triệt để vật thể bị nhiễm đối tượng kiểm dịch thực vật, đối tượng phải kiểm soát hoặc sinh vật gây hại lạ; buộc áp dụng các biện pháp ngăn chặn sinh vật gây hại theo quy định. Đây đều là những công cụ pháp lý quan trọng giúp hạn chế nguy cơ xâm lấn của các loài ngoại lai và bảo vệ nguồn gen cây trồng bản địa.