Văn hóa
Làng ấu Lấp Vò: Nơi duy nhất trồng ấu thành làng
Lấp Vò, địa danh đặc trưng miền Tây, hiện là một xã thuộc tỉnh Đồng Tháp. Có người bảo: "Thời Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi, qua những chỗ đất ướt, sình lầy, họ phải đi thụt lùi, vừa đi vừa xóa vết tích của mình, tức dấu chân (giò) nên có tên “Lấp Giò”, viết sai chính tả thành 'Lấp Dò'". Mà có thể do người Nam bộ phát âm D và V giống nhau, nên viết là "Lấp Vò"?
Lấp Vò - vùng đất gắn với nghề sông nước
Người khác kể: “Vùng đất này vốn là hậu cứ của quân Nguyễn Ánh. Xuồng ghe tập trung tu bổ, xảm trét chai theo đường rãnh (chỗ giáp mối 2 tấm be) hoặc có lỗ đinh, lỗ hỏng. Họ dùng dầu chai nấu sôi quét bên ngoài lẫn bên trong để bảo quản ván be, tránh rò rỉ. Việc này gọi là 'Lấp Vò'.
Theo Huỳnh Tịnh Của (1830 – 1908) “Lấp vò là xảm trét ghe thuyền”. Trong “Chuyện đời xưa”, Trương Vĩnh Ký (1837 – 1898) viết: “Người làm nghề trét, xảm ghe xuồng gọi thợ lấp vò”.
Vương Hồng Sển (1902 – 1996) định nghĩa “Lấp Vò là sửa chữa, o bế lại vật gì đã hư hỏng”. Kênh Xáng Lấp Vò song hành quốc lộ 80 với hàng phượng đỏ và bằng lăng tím cực đẹp.
Lâu nay, nhiều người tưởng du lịch xã Lấp Vò không có gì, ngoài đường phượng đỏ và bằng lăng tím. Về điền dã, ngỡ ngàng vì nhiều thứ không đâu có như làng ấu, hợp tác xã lúa giống Anh Dũng (nơi phát minh giống lúa Ngọc đỏ hương dứa và Huyền ngọc Định An), làng nghề chổi lông gà, nem Cô Hoàn, chùa cổ Linh Thứu, hệ thống nhà máy xay xát gạo hiện đại, kênh Xáng Lấp Vò...
Nhưng ấn tượng nhất là làng ấu.
Làng ấu duy nhất ở Việt Nam
Ấu – loài thực vật thủy sinh thuộc chi Trapa, họ ấu. Người Việt gọi là "củ ấu", "ấu trụi", "ấu nước", "kỵ thực". Trung quốc gọi là "lăng thực". Thái Lan, Lào, Campuchia gọi là "Krechap".
Ấu trồng bằng hạt hay bằng chồi, khoảng 100 ngày thì thu hoạch; được trồng rải rác các vùng nước cạn khắp Việt Nam; trồng thành làng duy nhất ở xã Lấp Vò.
Trong quả chứa nhân có nhiều bột trắng. Thời khó khăn, củ ấu được xem là thực phẩm phụ, ăn dặm; ăn sống hay luộc và để dành ăn dần.
Ấu luộc hoặc nướng là món ngon của đám trẻ quê ngày xưa, nhất là vào mùa giáp hạt hoặc những chiều mưa dầm rả rích. Có khi là món lót dạ qua quít buổi sáng.
Món ngon từ củ ấu, món nào cũng có lạ miệng, vị rất riêng, phải ăn trực tiếp mới cảm nhận được. Ngon nhất là chế biến ngay tại nhà sau khi thu hoạch. Nghe đồn củ ấu Lấp Vò ngon nhất xứ?
Từ cây "cứu đói" mùa nước nổi đến hành trình định danh thương hiệu
Lịch sử làng ấu bắt đầu từ cái khó. Thuở trước, xứ này sáu tháng đồng khô, sáu tháng nước nổi trắng bãi. Lúa thất bát. Người dân thấy loài thủy sinh có sừng này chịu được nước sâu, bám bùn tốt, gieo xuống lại trúng mùa phù sa. Thế là trồng. Thuở ấy, ấu là cây cứu đói. Nuôi lớn bao thế hệ qua những mùa giáp hạt thắt ngặt.
Rồi mọc thành làng. Những năm 1990 - 2000, bà con chuyển dịch mạnh mẽ từ độc canh cây lúa sang mô hình “2 lúa - 1 ấu”. Từ vài công đất ven kênh Xáng, màu xanh thẫm của lá ấu phủ khắp các cánh đồng lớn. Thành “vương quốc ấu” độc nhất vô nhị.
Năm 2025, địa giới hành chính thay đổi. Các xã sáp nhập thành xã Lấp Vò mới. Ranh giới nhỏ lẻ bị xóa bỏ. Tạo điều kiện cho các hợp tác xã liên kết, tích tụ những cánh đồng ấu quy mô lớn.
"Đường ấu" giao thương dọc Quốc lộ 80 huyền thoại cũng thay da đổi thịt. Những chòi lá tạm bợ, khói bếp than củi hoài niệm ngày trước giờ được quy hoạch ngăn nắp thành các gian hàng trật tự, sạch sẽ. Tư duy "bán thô ven đường" chuyển dần sang "kinh tế nông nghiệp". Củ ấu gai góc nay được chế biến thành "Ấu tách vỏ đông lạnh", "Bột củ ấu" đạt chuẩn OCOP, đi vào siêu thị và tính chuyện xuất ngoại.
Về làng ấu Lấp Vò
Hè này về làng ấu, gặp các “lão nông tri điền” kể chuyện ấu; cùng nông dân xuống đồng trồng hoặc thu hoạch. Công việc đơn giản nhưng phải có giày chống bùn và gai, có người hướng dẫn. Làm gì cũng phải học.
Chọn những củ ấu ngon nhất, cùng các đầu bếp nông dân chế biến những món ngon từ ấu rồi cùng nhau thưởng thức “chiến lợi phẩm”; những trải nghiệm chỉ Lấp Vò mới có.
Dân làng ấu Lấp Vò hiếu khách, ai ghé làng được tặng một hộp ấu hấp nước dừa ăn lấy thảo. Còn các mặt hàng khác từ ấu thì tha hồ. Lấp Vò không thiếu sản phẩm OCOP; nhất là gạo “Ngọc đỏ hương dứa” và “Huyền ngọc Định An”; những loại gạo không chỉ đặc sản mà còn là thực phẩm chức năng giúp phòng chống và điều trị nhiều bệnh.
(*) Chủ tịch Lửa Việt Tours
