Câu chuyện nông nghiệp hôm nay

Nếu cho nhập ồ ạt thiếu kiểm tra ban đầu, thị trường sẽ phải đối mặt với làn sóng phân bón kém chất lượng tràn vào. Lúc đó, mọi rủi ro thiệt hại sẽ đổ hết lên đầu nông dân và các nhà máy sản xuất chân chính.

Phân bón xuống ruộng, kết quả chưa về

Đặc thù lớn nhất của ngành vật tư nông nghiệp là tính thời vụ cao và tốc độ tiêu thụ tính bằng ngày. Trong khi đó, quy trình lấy mẫu hậu kiểm tại các đại lý hiện nay vẫn mất từ 7 đến 14 ngày mới có kết quả phân tích. Vào cao điểm mùa vụ, hai tuần là khoảng thời gian quá đủ để hàng trăm, hàng ngàn tấn phân bón được bán sạch và bón xuống đồng ruộng.

Đây chính là lỗ hổng thực tế lớn nhất hiện nay. Đến khi cơ quan chức năng phát hiện ra hàng giả, hàng thiếu hàm lượng dinh dưỡng thì sự đã rồi. Đất đã nhiễm độc, cây trồng chịu thiệt hại, còn người nông dân thì mất tiền oan. Việc đi truy thu sản phẩm hay bắt các đại lý phân phối đền bù lúc này gần như bất khả thi. Khâu hậu kiểm vô tình là chỉ chạy theo giải quyết hậu quả, chứ không còn giá trị ngăn chặn thiệt hại.

Mối nguy từ những doanh nghiệp "vỏ bọc"

Khi rào cản thủ tục tại cửa khẩu được hạ xuống để ưu tiên thông thương, thị trường rất dễ xuất hiện tình trạng các doanh nghiệp "ma" hoặc các công ty lập ra chỉ để đi buôn chuyến.

Kịch bản rất dễ xảy ra là họ nhập ồ ạt các lô hàng lỗi, hàng sắp hết hạn từ nước ngoài với giá rẻ mạt, tung tiền chiết khấu cao cho đại lý để đẩy hàng thật nhanh trong một vụ mùa. Ngay sau khi bỏ túi khoản lợi nhuận khổng lồ, họ lập tức đóng mã số thuế, tuyên bố phá sản hoặc giải thể để xóa dấu vết. Đến khi lực lượng thanh tra vào cuộc, đối tượng chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất đã biến mất từ lâu.

Bất bình đẳng ngay trên sân nhà

Việc nới lỏng tiền kiểm đối với phân bón nhập khẩu, sẽ tạo ra một môi trường cạnh tranh thiếu bình đẳng cho các doanh nghiệp trong nước.

Hiện tại, các nhà máy nội địa đang phải chịu sự giám sát rất chặt chẽ, phải tự phân tích và lưu mẫu đối chứng cho từng lô hàng trước khi xuất xưởng. Chi phí tuân thủ này không hề nhỏ.

Nếu phân bón ngoại nhập sắp tới được đổ bộ vào thị trường một cách dễ dàng, thì sao?

Điều hoàn toàn xảy ra, là doanh nghiệp nội sẽ phải gánh chịu thiệt thòi rất lớn. Họ có thể thua ngay trên sân nhà không phải vì chất lượng sản phẩm, mà vì sự lệch pha trong chính sách quản lý. Cải cách thủ tục để giao thương thông suốt là đúng, nhưng không thể đánh đồng việc này với việc hạ thấp hàng rào kỹ thuật bảo vệ nền sản xuất quốc gia.

Cần những "lá chắn" công nghệ và tài chính

Để khâu hậu kiểm thực sự có hiệu lực, Việt Nam cần chuyển đổi mạnh mẽ sang cơ chế quản trị rủi ro dựa trên kinh nghiệm của các nước như Mỹ, EU hay Thái Lan, thay vì cách làm theo lối mòn hiện tại.

Trước hết, cần xây dựng hàng rào tài chính. Đó là bắt buộc các doanh nghiệp nhập khẩu vật tư nông nghiệp phải ký quỹ tại ngân hàng. Hoặc buộc họ mua bảo hiểm trách nhiệm sản phẩm. Nếu doanh nghiệp bỏ trốn hoặc phá sản khi xảy ra sự cố, nguồn tiền này sẽ được trích ra để đền bù ngay cho nông dân. Đồng thời, việc liên kết trực tiếp mã số thuế với căn cước công dân của người đại diện pháp luật là cần thiết, để cấm hành nghề vĩnh viễn đối với các cá nhân gian lận.

Cùng với đó, việc số hóa hàng hóa, thông qua áp dụng mã QR định danh trên bao bì phân bón nhập khẩu, sẽ giúp cơ quan chức năng theo dõi chặt chẽ luồng đi của hàng. Việc này đảm bảo việc truy vết luôn chính xác. Đối với các lô hàng thuộc diện cảnh báo rủi ro, cần áp dụng cơ chế niêm phong tại kho. Từ đây, kiểm tra nhanh các chỉ tiêu cốt lõi như Đạm, Lân, Kali trong vài giờ. Chỉ khi đạt tiêu chuẩn ban đầu này, hàng hóa mới được phép xé niêm phong để phân phối ra thị trường.

Cuối cùng, việc làm sạch dữ liệu hành chính phải được thực hiện quyết liệt. Chủ động rà soát, xóa ngay mã số lưu hành của những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động. Việc này giúp lực lượng Quản lý thị trường tập trung nguồn lực vào đúng đối tượng, tránh lãng phí thời gian.

Tạo điều kiện thông thoáng ở cửa khẩu để thúc đẩy giao thương là cần thiết. Tuy nhiên, sự thông thoáng đó chỉ thực sự mang lại giá trị nếu đi kèm các chế tài tài chính cứng rắn. Và đi cùng giải pháp kiểm soát công nghệ mạnh mẽ ở khâu hậu kiểm. Nếu không, sự thông thoáng hôm nay sẽ phải đánh đổi bằng chính sinh kế của nhà nông. Và tất nhiên, có cả sự sống còn của ngành sản xuất trong nước ngày mai.

LÊ TRUNG