‘Phao cứu sinh’ quăng ra lúc triều cường đã rút

Chi phí toàn cầu, thu nhập nội địa

Nông dân đang rơi vào tình thế trớ trêu. Chi phí đầu vào bị cuốn theo cơn lốc địa chính trị thế giới: Chỉ trong Quý I/2026, giá Urê thế giới lần đầu vượt mốc 900 USD/tấn (tăng 12% so với cùng kỳ). Tại thị trường trong nước, giá DAP Hàn Quốc chạm mức 1.130.000 đồng/bao, tăng 50.000 đồng chỉ trong thời gian ngắn. Tính chung 3 tháng đầu năm, Urê Trung Quốc tăng 5%, DAP Trung Quốc tăng 11% và các loại NPK tăng trung bình 8%.

Trong khi đó, giá nông sản đầu ra lại bị kìm hãm bởi nguồn cung dồi dào hoặc biến động xuất khẩu. Tại ĐBSCL, giá lúa tươi IR 50404 giảm chỉ còn 5.326 đồng/kg, lúa OM 5451 còn 5.587 đồng/kg. Ngay cả các mặt hàng chủ lực như cà phê cũng "bốc hơi" từ 2.500 – 2.800 đồng/kg.

Khi chi phí đầu tư tính bằng đô la nhưng thu nhập thu về tính bằng VNĐ, mọi tính toán kinh tế của người sản xuất đều rơi vào khó khăn. Là mắt xích yếu nhất trong chuỗi giá trị, người nông dân đang phải chống chọi với những cú sốc toàn cầu mà thiếu đi một "lá chắn" vĩ mô đủ mạnh để bảo vệ từ sớm.

Độ trễ trong điều hành và sự thụ động của "bàn tay” nhà nước

Động thái phối hợp giữa Bộ Tài chính và Bộ N-MT cùng các bộ ngành khác, như thông tin từ Bộ Tài Chính vào đầu tháng 4 này, dù đáng ghi nhận, nhưng lại bộc lộ tính thụ động. Theo Luật Giá, Nhà nước chỉ can thiệp khi có biến động bất thường, nhưng định nghĩa về sự bất thường này dường như đang đi sau hơi thở của thực tế.

Khi cơ quan quản lý bắt đầu "giám sát chặt chẽ" và "xây dựng kịch bản", thì thực tế mùa vụ Đông Xuân - vụ lúa quan trọng nhất năm - đã vào cao điểm thu hoạch. Nông dân đã phải cắn răng vay mượn để mua vật tư giá cao từ nhiều tháng trước đó. Việc tung ra các biện pháp bình ổn lúc này giống như quăng một chiếc phao cứu sinh khi triều cường đã rút, và người đuối nước đã kiệt sức.

Sự chia sẻ từ các doanh nghiệp nội địa - như việc DAP Vinachem chấp nhận bán giá trong nước thấp hơn xuất khẩu tới 1,5 triệu đồng/tấn, dù đáng quý, nhưng chỉ là những liều thuốc giảm đau tự nguyện. Một nền nông nghiệp bền vững không thể vận hành dựa trên lòng tốt của doanh nghiệp hay sự chịu đựng của nông dân, mà cần một hệ thống quản trị rủi ro bài bản ở tầm quốc gia.

Một kịch bản vĩ mô hoàn chỉnh để ổn định kinh tế nông nghiệp cần tính đến các công cụ mang tính dự báo và tự động hóa.

Đó là phải chốt chặn thuế xuất khẩu tự động. Thuế xuất khẩu cần được thiết kế như một "van an toàn" linh hoạt. Khi giá thế giới tăng quá ngưỡng dự báo (ví dụ 15% trong 15 ngày), thuế phải tự động kích hoạt để giữ nguồn cung cho nội địa, thay vì đợi họp bàn phối hợp. Đây chính là "đê chắn sóng" để điều tiết lợi nhuận công bằng giữa doanh nghiệp và nông dân.

Cần có quỹ dự trữ vật tư chiến lược. Cần thiết lập cơ chế tạm trữ phân bón quốc gia. Khi giá thế giới thấp, Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp nhập khẩu/sản xuất dự trữ. Khi có biến động địa chính trị, lượng hàng này phải được tung ra để "xả nhiệt" thị trường ngay lập tức, thay vì ngồi chờ doanh nghiệp kê khai giá theo tuần.

Cuối cùng là gói tín dụng nông nghiệp khẩn cấp. Cùng với kìm giá, cần kích hoạt ngay các gói vay ưu đãi hoặc cơ chế giãn nợ cho nông dân trong giai đoạn vật tư tăng cao. Điều này giúp bà con không bị kiệt quệ dòng vốn hay phải bán tháo nông sản dưới giá thành để chi trả nợ vật tư cho các đại lý.

Quản lý vĩ mô không nên là việc chạy theo giải quyết sự vụ theo kiểu "mất bò mới lo làm chuồng". Chúng ta cần một tư duy quản trị rủi ro chủ động, nơi mà các kịch bản ổn định kinh tế phải được viết sẵn và kích hoạt ngay khi có dấu hiệu bất ổn từ xa.

Đã đến lúc thay thế những lời kêu gọi phối hợp chung chung bằng những công cụ pháp lý và kinh tế sắc bén. Đừng để người nông dân - những người nuôi sống xã hội, phải đơn độc nhìn về những cuộc xung đột cách xa nửa vòng trái đất với nỗi lo trắng tay trên chính mảnh ruộng của mình.

Vì sao khi áp thuế GTGT 5% lại tạo điều kiện giảm giá phân bón?

Vì sao chiến sự Trung Đông lại làm tăng giá phân bón ở… Đơn Dương?