Cây trồng bản địa & Ứng dụng
Tinh hoa YHCT: Mất, vì bị đo bằng… thước tây
Việt Nam sở hữu kho tàng y học cổ truyền (YHCT) đồ sộ gắn liền với tên tuổi của Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông. Nhưng thực tế hiện nay lại tồn tại một nghịch lý: Phải xây dựng tiêu chuẩn chất lượng theo chuẩn tân dược. Từ đó, bao tinh hoa YHCT đành phải "ra rìa".
Ngân sách dành cho lĩnh vực này lâu nay chỉ nhỏ giọt ở mức khoảng 5%, nhân lực vỏn vẹn 6%. Đông y đang bị co cụm đất sống, nhiều bài thuốc quý lưu truyền nghìn đời bất đắc dĩ bị loại bỏ khỏi các bệnh viện công vì vướng quy định hành chính.
“Cùng đường” chỉ vì giấy chứng nhận
Cái gốc của bất cập nằm ở tư duy quản lý: dùng thước đo của Tây dược để ép vào Đông dược. Luật Dược hiện hành buộc các cơ sở sản xuất phải bóc tách, chứng minh hoạt chất chính để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng theo chuẩn tân dược.
Đây là đòi hỏi đánh đố. Bản chất của YHCT là "phối ngũ" – sự hòa trộn của nhiều vị thuốc tạo nên tác dụng điều trị tổng hòa. Muốn nghiên cứu đầy đủ một hoạt chất theo quy trình quốc tế có thể ngốn tới hàng triệu USD cho một vị thuốc.
Với hàng ngàn bài thuốc dân gian, lấy đâu ra nguồn lực khổng lồ như vậy để hợp thức hó"? Quy định này vô hình trung biến những phương thuốc hiệu nghiệm nghìn đời thành vi phạm luật, chỉ vì thiếu một tờ giấy chứng nhận triệu đô.
Thậm chí, triết lý "lấy độc trị độc" kinh điển của Đông y cũng phá sản khi luật quy định dược phẩm không được chứa độc tính, chặn đứng đường sống của nhiều vị thuốc quý khi dùng đúng liều.
Sợ mất trắng bí kíp và bộ lọc đấu thầu ép giá
Một rào cản chí mạng khác là quy định buộc công khai toàn bộ công thức, hàm lượng khi đăng ký lưu hành. Với các thầy thuốc YHCT, công thức gia truyền là báu vật truyền đời, là sinh kế của cả dòng họ.
Khi cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ chưa đủ mạnh, việc công khai chi tiết thành phần chẳng khác nào tự dâng công thức cho kẻ khác ăn cắp bản quyền, thay tên đổi họ để sản xuất quy mô lớn.
Người thầy thuốc nắm giữ bí quyết cuối cùng lại trắng tay. Để tự vệ, họ chọn cách hoạt động âm thầm ở vùng xám thay vì đưa thuốc vào hệ thống chính thống.
Sự cứng nhắc của luật pháp còn nằm ở cách định nghĩa về "thuốc giả, thuốc kém chất lượng". Dược liệu là sản phẩm tự nhiên, chất lượng phụ thuộc vào thổ nhưỡng, thời tiết.
Cùng một củ nghệ, trồng ở Thanh Hóa hoạt chất rất cao, nhưng đem trồng nơi khác hàm lượng có thể sụt giảm. Luật hiện hành quy định nếu hàm lượng hoạt chất dưới 70% so với chuẩn thì bị khép vào tội thuốc giả, hoặc thuốc kém chất lượng và bị xử phạt rất nặng. Quy định này đang bóp nghẹt các đơn vị phát triển dược liệu sạch trong nước.
Bi kịch cốt lõi hạ màn ở sân chơi đấu thầu bệnh viện công. Khi thuốc trị bệnh bị mang ra mặc cả như hàng hóa thông thường với tiêu chí "giá thấp nhất trúng thầu", chất lượng điều trị lập tức lao dốc.
Dược liệu tốt, thu hái đúng mùa vụ, giá cao bị đánh bật bởi các loại dược liệu giá rẻ, bị rút bớt tinh chất nhưng vừa đủ vượt qua bài kiểm tra kỹ thuật tối thiểu.
Hệ quả là tại các bệnh viện YHCT lớn, kệ thuốc khoa Dược trống rỗng. Doanh nghiệp thà rút lui không tham gia thầu còn hơn chịu lỗ trước mức giá trần áp đặt từ năm trước cộng thêm một tỷ lệ nhỏ nhoi.
YHCT may lại chiếc áo pháp lý dựa trên đặc thù ngành
Mới đây, khi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế, lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển YHCT trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại, gắn với kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm quốc gia. Để làm được điều đó, việc cởi trói về tư duy quản lý là việc phải làm ngay.
Cơ quan quản lý cần chuyển hướng sang chuẩn hóa dựa trên bằng chứng thực tế: lấy độ an toàn và hiệu quả lâm sàng kiểm chứng qua nhiều thế hệ làm tiêu chuẩn tối cao để cấp phép, thay vì các thủ tục giấy tờ rườm rà.
Với bài toán bản quyền, thay vì bắt buộc công khai đại trà, Nhà nước cần áp dụng cơ chế mã hóa thông tin, bảo hộ hồ sơ dưới dạng "bí mật kinh doanh" phục vụ riêng cho việc kiểm soát an toàn của ngành y tế.
Đồng thời, cơ chế đấu thầu thuốc tại các bệnh viện cần được thiết kế lại. Điểm chất lượng, nguồn gốc xuất xứ chuẩn GAP và công nghệ bào chế phải chiếm tỷ trọng quyết định trên bàn cân chọn thầu, không thể để tư duy giá rẻ điều khiển y tế.
Nhìn sang các quốc gia láng giềng như Trung Quốc, Hàn Quốc hay Nhật Bản, Đông y của họ phát triển mạnh mẽ là nhờ có một hệ thống pháp lý hoàn toàn tách biệt. Trung Quốc lập hẳn Cục Trung y Trung dược trực thuộc Quốc vụ viện, có Luật Dược Trung y độc lập để Tây y không thể chi phối.
Đã đến lúc Việt Nam cần một Luật Y dược cổ truyền riêng biệt, được may đo vừa vặn với đặc thù của ngành. Thay chiếc áo pháp lý quá chật này không phải là sự ưu ái, mà là sự trả lại vị thế công bằng cho một ngành khoa học đặc thù, để mỏ vàng dược liệu và trí tuệ nghìn năm thực sự bước ra ánh sáng, bảo vệ sức khỏe cho nhân dân.
