Y học cổ truyền: Từ ‘di sản’ đến chiến lược quốc gia

Chỉ thị 25, dấu chấm hết cho một cuộc giằng co quen thuộc

Với người Việt hiện đại, YHCT trước hết là một… ký ức tập thể. Đó là một kho tri thức bản địa được lưu truyền qua gia đình, làng xã, các dòng lương y. Nhưng, cũng chính người Việt đương đại đã chứng kiến kho tri thức này bị giằng co giữa hai lực kéo trái chiều: một bên là nhu cầu gìn giữ bản sắc; bên kia là yêu cầu chuẩn hóa theo tiêu chí của y học hiện đại và thị trường. Cuộc giằng co kéo dài hàng thập kỷ.

Với Chỉ thị 25, YHCT không chỉ được quan tâm ở mức độ bảo tồn, mà đã trở thành một mệnh lệnh phát triển, một bài toán thể chế để tri thức bản địa có thể đi tiếp. Chỉ thị chuyển trọng tâm từ giữ gìn sang thiết kế thể chế: chuẩn hóa, kiểm chứng, tích hợp YHCT vào chăm sóc sức khỏe và kinh tế sáng tạo. 

Nhìn rộng ra khỏi lĩnh vực y tế, không khó để thấy sự phát triển của YHCT hòa vào dòng chảy kinh tế. Một khi YHCT được định vị như trụ cột, thì dược liệu không đơn thuần là cây thuốc mọc quanh vườn - đó trở thành một ngành nông nghiệp có hợp đồng, có quy hoạch vùng nguyên liệu, có truy xuất nguồn gốc, có tiêu chuẩn canh tác và chế biến. Cùng với đó là công nghiệp chế phẩm, bao bì, công nghệ chiết xuất, logistics lạnh, và hạ tầng kiểm định.

Nói cách khác, mỗi thang thuốc muốn đi xa phải đi qua cả một chuỗi giá trị. Với nông thôn, đây là cơ hội đa dạng hóa sinh kế, gắn nông dân và hợp tác xã vào một chuỗi có giá trị gia tăng cao hơn các nông sản truyền thống. Với doanh nghiệp, đây là lời mời nhập cuộc nghiêm túc: đầu tư dài hạn cho vùng nguyên liệu, cho tiêu chuẩn hóa và cho nghiên cứu phát triển.

Những khấp khởi có cơ sở

Một hệ thống y tế thông minh không đặt YHCT đối lập với y học hiện đại, mà thiết kế các “điểm nối” để hai dòng chảy này bổ sung cho nhau. Ở tuyến cơ sở, YHCT có thể đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu, trong dự phòng và phục hồi, giúp giảm tải cho bệnh viện. Ở tuyến trên, các cơ sở YHCT cần vận hành theo chuẩn lâm sàng, có hồ sơ bệnh án, có bằng chứng hiệu quả, có liên thông chuyển tuyến. Khi niềm tin của công chúng không còn dựa vào giai thoại mà dựa trên quy trình, dữ liệu và trách nhiệm giải trình, YHCT mới thực sự bước ra khỏi bóng tối của những “bài thuốc truyền miệng” để đứng trong ánh sáng của một hệ thống y tế hiện đại.

Từ đây, mạch chính sách mở ra chiều thứ ba: vị thế quốc tế. Thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của “kinh tế sức khỏe” và phong trào quay về tự nhiên. Trung Quốc, Hàn Quốc đã đem Đông y và nhân sâm trở thành một phần của thương hiệu quốc gia. Việt Nam có lợi thế về đa dạng sinh học và một di sản YHCT phong phú; nhưng để trở thành lợi thế cạnh tranh, ta còn thiếu sở hữu trí tuệ, thiếu năng lực tiếp thị toàn cầu, thiếu hệ sinh thái nghiên cứu.

Chỉ thị 25 có thể xem như một hiệu lệnh khởi động hành trình tạo lập uy tín quốc tế: chuẩn hóa để được công nhận, nghiên cứu để có tiếng nói trong cộng đồng khoa học, và kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của cứ liệu khoa học.

Khi di sản văn hóa, chuỗi giá trị kinh tế, hệ thống y tế, và uy tín quốc tế được phát huy từ một nền YHCT phát triển - thì rõ ràng, đây không còn là chuyện cục bộ của ngành y. Nó xứng đáng trở thành một dự án phát triển quốc gia kiểu mới, ở đó, di sản quốc gia là “vốn liếng”, khoa học là động cơ, và thị trường là không gian tăng trưởng.

Và có lẽ, đó cũng là long mạch của sự thịnh vượng. Việt Nam chỉ thật sự mạnh khi biết biến những gì mình đã có - rừng dược liệu, tri thức bản địa, bàn tay người nông dân, trí tuệ nhà khoa học - thành một lực đẩy duy nhất. Chỉ thị 25 mở cửa cho lực đẩy ấy. Còn phần còn lại, là cách mà nhà nước, doanh nghiệp, giới chuyên môn, báo chí và cộng đồng - biến nó thành con đường. Khi ấy, câu nói “YHCT là trụ cột văn hóa – xã hội – kinh tế” không chỉ là một mệnh đề đẹp, mà là một thực tế bày ra trước mắt với vùng nguyên liệu chuẩn, sản phẩm uy tín, bằng hệ thống chăm sóc sức khỏe đa tầng, và bằng niềm tự hào của một bản sắc Việt Nam đã tìm được lối đi vào tương lai.