Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Nông nghiệp Việt: Nghịch lý tỷ USD và phận gia công trên sân nhà | Bài 2
Với kim ngạch xuất khẩu kỷ lục vượt mốc 70 tỷ USD, nông nghiệp tiếp tục khẳng định vị thế bệ đỡ chiến lược của nền kinh tế Việt Nam.
Thế nhưng, phía sau hào quang của những con số là một nghịch lý gốc rễ: Khối nội áp đảo về sản lượng xuất khẩu thô, nhưng khối ngoại (FDI) lại nắm giữ "long mạch" siêu lợi nhuận từ công nghệ con giống, thức ăn chăn nuôi trên đất liền cho đến hạ tầng logistics biển. Thực trạng này vô hình trung đẩy người nông - ngư dân vào thế làm thuê ngay trên tư liệu sản xuất của mình.
Loạt bài 3 kỳ này sẽ nhìn nhận cán cân quyền lực ấy, từ đó thử định hình một đường ray tự lực kinh tế cho một quốc gia mà nông nghiệp luôn là át chủ bài.
Bài 1: Khối nội ôm… cơ bắp, khối ngoại nắm "long mạch"
Bài 2: Kịch bản: ‘Ngày vắng bóng FDI’
Bài 3: Những "cú đấm thép" giành lại không gian sinh tồn đa tầng
Bài 2: Kịch bản: ‘Ngày vắng bóng FDI’
Sự lệch pha về quyền lực ở hai đầu chuỗi giá trị không nằm trên các con số báo cáo. Nó đang trực tiếp bóp nghẹt sinh kế của hàng chục triệu nông dân trên đồng ruộng và ngư dân ngoài đại dương. Hãy tạm gác lại tất cả những lo toan, khen ngợi, thử đặt một tình huống khác. Rằng, Nếu khối FDI đồng loạt rút lui, chúng ta sẽ ngã quỵ hay sẽ tự đứng lên?
Bẫy chi phí trên đất liền và phận làm thuê ngoài biển lớn
Trên đất liền, nghịch lý "làm thuê trên chính mảnh đất của mình" hiện hữu rõ nhất ở mảng chăn nuôi. Khi quyền định đoạt con giống và thức ăn nằm trọn trong tay các tập đoàn FDI, thì sao? Đó là, người nuôi hoàn toàn mất khả năng tự chủ về chi phí. Mỗi biến động từ sàn nông sản thế giới lập tức trở thành cái cớ để giá thức ăn trong nước tăng phi mã. Nhưng ngược lại, khi giá thịt hơi lao dốc, người chăn nuôi là kẻ đầu tiên phải gánh lỗ. Sự bùng nổ của mô hình nuôi gia công, xét cho cùng, chỉ là một cách "công nhân hóa" nông dân. Họ phải tự lo mặt bằng. Tự xử lý chất thải. Chịu trọn rủi ro dịch bệnh. Nhưng đổi lại, nông dân nhận về lợi nhuận mỏng như lá lúa.
Dịch chuyển ra đại dương, câu chuyện không còn dừng ở bài toán kinh tế. Nó là câu chuyện sinh kế gắn liền với sóng nước và an ninh chủ quyền. Ngư dân tại các vạn chài truyền thống và các nghiệp đoàn nghề cá miền Trung đang đối mặt với một gọng kìm tương tự nhưng khốc liệt hơn.
Việt Nam có đội tàu đánh bắt hùng hậu, có những tay lái bám biển kiên cường. Nhưng chúng ta lại thiếu những tập đoàn kinh tế biển nội địa đủ tầm để tổ chức chuỗi hậu cần. Thiếu cả thu mua khép kín và chế biến sâu ngay tại cầu cảng.
Hệ quả là ngư sản đánh bắt về phần lớn phải bán thô cho thương lái. Hoặc sản phẩm bán ra phụ thuộc vào các nhà máy chế biến có dòng vốn ngoại. Khi biển không nuôi nổi bờ, ngư dân sẽ buộc phải rời xa ngư trường.
Đây chính là điểm chí tử: sự suy giảm của một "phòng tuyến chủ quyền di động" trên Biển Đông. Chúng ta thiếu một điểm tựa hậu cần vững chãi từ các doanh nghiệp nội. Từ đó người nuôi biển, giữ biển không thể yên tâm vươn khơi dài ngày.
Sẽ ra sao nếu xảy ra kịch bản "ngày vắng bóng FDI"?
Để đo lường chính xác mức độ lệ thuộc, hãy đặt nông nghiệp vào một tình huống ngặt nghèo. Đó là kịch bản các ông lớn FDI đồng loạt đóng cửa nhà máy, rút vốn và rời bỏ trận địa.
Thị trường rơi vào thế vỡ trận cục bộ. Ngành chăn nuôi sẽ tê liệt ngay tức khắc. Bởi sẽ mất đi 60% lượng thức ăn công nghiệp. Chưa kể, mất cả nguồn giống hạt nhân vốn đang phụ thuộc vào khối ngoại.
Giá các mặt hàng thiết yếu như thịt heo, thịt gà, trứng sẽ nhảy múa dị thường. Điều này đe dọa trực tiếp đến chỉ số CPI và an ninh lương thực quốc gia. Hàng vạn hộ nuôi gia công rơi vào cảnh bơ vơ vì đứt chuỗi bao tiêu. Ở mặt trận xuất khẩu, kim ngạch nông sản tinh chế sâu sẽ bốc hơi ngay một phần tư. Từ đó kéo theo làn sóng mất việc làm của hàng chục nghìn công nhân chế biến.
Nhưng khoảng trống quyền lực kinh tế luôn có xu hướng được lấp đầy. Nông nghiệp là nhu cầu thiết yếu, thị trường không bao giờ chấp nhận sự đóng băng lâu dài.
Trước tình thế đó, Nhà nước chắc chắn sẽ kích hoạt cơ chế khẩn cấp. Đó là những gói tín dụng đặc biệt, chính sách miễn giảm thuế sẽ được tung ra để "tiếp máu" cho khối nội.
Chính trong cơn hoạn nạn, một cuộc đại tái cấu trúc lịch sử sẽ bắt đầu. Các tập đoàn lớn trong nước như những Masan, Thaco Agri, Dabaco, Vinamilk... sẽ chớp lấy cơ hội này. Và họ sẽ lãnh ấn tiên phong vẽ lại bức tranh kinh tế nông nghiệp.
Di sản của "người thầy" ngoại và cơ hội làm chủ sân nhà
Nếu kịch bản FDI rút lui xảy ra, di sản quý giá nhất họ để lại không nằm ở những khối bê tông nhà máy. Mà đó là tư duy sản xuất công nghiệp đã thấm vào Việt Nam suốt ba thập niên qua. Đó là quy trình quản trị chuỗi 3F khép kín. Đó là bộ tiêu chuẩn vệ sinh dịch tễ nghiêm ngặt. Và cuối cùng là tư duy canh tác chuẩn xanh vốn đã thấm nhuần vào thế hệ kỹ sư, chuyên gia và quản lý người Việt.
Lực lượng nhân sự chất lượng cao này sẽ không biến mất. Họ chính là những người đứng ra tiếp quản và vận hành nền nông nghiệp mới. Khủng hoảng, nếu có, sẽ là một ca phẫu thuật đau đớn trong ngắn hạn. Nhưng về lâu dài, đó là cơ hội duy nhất để khối nội rũ bỏ chiếc áo "gia công". Từ đây, doanh nghiệp nội buộc phải lớn nhanh , vững, chắc để trở thành những ông chủ thực sự.
Thế nhưng, chúng ta không thể ngồi chờ một kịch bản cực đoan để tự sinh tồn. Phải chủ động bẻ gãy gọng kìm ngay từ bây giờ. Đâu là những "đường ray tự lực" để doanh nghiệp nội chiếm lĩnh lại "thượng nguồn"? Đâu là "cú đấm thép" kiến tạo hệ sinh thái đại dương?
