Nông nghiệp Việt: Nghịch lý tỷ USD và phận gia công trên sân nhà | Bài 1
Với kim ngạch xuất khẩu kỷ lục vượt mốc 70 tỷ USD, nông nghiệp tiếp tục khẳng định vị thế bệ đỡ chiến lược của nền kinh tế Việt Nam.
Thế nhưng, phía sau hào quang của những con số là một nghịch lý gốc rễ: Khối nội áp đảo về sản lượng xuất khẩu thô, nhưng khối ngoại (FDI) lại nắm giữ "long mạch" siêu lợi nhuận từ công nghệ con giống, thức ăn chăn nuôi trên đất liền cho đến hạ tầng logistics biển. Thực trạng này vô hình trung đẩy người nông - ngư dân vào thế làm thuê ngay trên tư liệu sản xuất của mình.
Loạt bài 3 kỳ này sẽ nhìn nhận cán cân quyền lực ấy, từ đó thử định hình một đường ray tự lực kinh tế cho một quốc gia mà nông nghiệp luôn là át chủ bài.
Bài 1: Khối nội ôm… cơ bắp, khối ngoại nắm "long mạch"
Bài 2: Kịch bản: ‘Ngày vắng bóng FDI’
Bài 3: Những "cú đấm thép" giành lại không gian sinh tồn đa tầng
Bài 1: Khối nội ôm… cơ bắp, khối ngoại nắm 'long mạch'
Báo cáo chiến lược của ngành nông nghiệp Việt Nam giai đoạn 2025 và nửa đầu năm 2026 đặt ra một bài toán tư duy đa tầng.
Một mặt, nông nghiệp vẫn là cứu cánh cho nền kinh tế bằng những đỉnh cao kim ngạch mới.
Mặt khác, kết cấu bên trong của nó lại phơi bày một hố ngăn cách sâu sắc. Đó là về năng lực chi phối chuỗi giá trị giữa dòng vốn nội và dòng vốn ngoại. Nghịch lý này kéo dài từ đồng bằng ra đến thềm lục địa.
Bản đồ xuất khẩu: Sức mạnh cơ bắp của khối nội
Nông nghiệp có sự khác biệt hoàn toàn với các ngành công nghiệp lắp ráp, điện tử hay dệt may. Những ngành này, khối doanh nghiệp FDI nắm quyền định đoạt từ 70% đến 80% giá trị xuất khẩu. Còn nông nghiệp là chiến trường mà khối doanh nghiệp trong nước (khối nội) giữ thế thượng phong. Vị trí này chiếm cả về mặt sản lượng và bề nổi của dòng tiền.
Trong tổng số hơn 70 tỷ USD xuất khẩu nông nghiệp năm 2025, khối nội chiếm tỷ lệ áp đảo từ 75% đến 76%. Con số này tương đương hơn 53 tỷ USD.
Mục tiêu của 2026 là 74 tỷ USD.
Doanh nghiệp nội địa gần như làm chủ các mặt hàng chiến lược gắn liền với tài nguyên quốc gia. Đó là hạt gạo chất lượng cao liên tục dẫn đầu thị trường thế giới cả về giá bán lẫn sản lượng. Là bùng nổ của ngành rau quả mở toang thị trường tỷ dân. Và vị thế dẫn dắt của tôm, cá tra tại các chuỗi phân phối toàn cầu.
Hậu thuẫn cho khối lượng khổng lồ này là mạng lưới hơn 50.000 doanh nghiệp vừa và nhỏ, kết nối với các hợp tác xã. Có mặt ở đó là hàng triệu hộ nông - ngư dân.
Lực lượng này sở hữu tư liệu sản xuất thô, linh hoạt trong thu mua và nhạy bén với thương mại biên giới. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào bề nổi này, chúng ta sẽ dễ bỏ qua một khoảng trống đáng lo khác ở ngành dọc.
Nghịch lý ngành dọc và quyền thao túng của khối FDI
Nếu nhìn kỹ vào thực chất giá trị, bức tranh tự chủ bắt đầu xuất hiện những rạn nứt. Khối FDI nông nghiệp tại Việt Nam chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ với khoảng hơn 500 dự án hoạt động trực tiếp.
Thế nhưng, khối lượng ít ỏi này lại chiếm tới gần một phần tư tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành (khoảng 16,8 tỷ USD). Và nó chi phối toàn bộ những mắt xích mang lại lợi nhuận cao nhất.
Chiến lược của các tập đoàn đa quốc gia rất thực dụng. Họ không tranh giành đất đai để trồng trọt. Họ tập trung kiểm soát phân khúc thượng nguồn (vật tư, con giống, thức ăn chăn nuôi). Và họ nắm luôn cả hạ nguồn (chế biến sâu, logistics quốc tế).
Tại phân khúc chăn nuôi trên đất liền, các ông lớn FDI như C.P. Việt Nam, Cargill, CJ, De Heus, Japfa... tung hoành. Họ đang nắm giữ từ 60% đến 65% thị phần sản xuất thức ăn chăn nuôi. Chưa hết, họ có cả phần lớn nguồn heo, gà giống tốt, chất lượng cao.
Bằng mô hình khép kín 3F hoàn thiện từ ba thập kỷ trước, họ nắm giữ nhịp điệu thị trường. Giá heo hơi hay gia cầm do khối FDI công bố, gần như trở thành kim chỉ nam điều tiết giá cả. Do không làm chủ được vật tư đầu vào, doanh nghiệp nội buộc phải chạy theo sau. Đó là chấp nhận cuộc chơi do khối ngoại định đoạt.
Trên biển: Khối nội cũng phận… lặn thuê
Dịch chuyển ra không gian biển, nghịch lý này lặp lại ở một tầng sâu hơn.
Việt Nam xuất khẩu hàng tỷ USD thủy sản, nhưng hệ thống hạ tầng thì đầy lỗ hổng. Tàu container lạnh vận tải viễn dương. Logistics biển. Chuỗi kho lạnh đạt chuẩn quốc tế... Chuỗi hạ tầng này, doanh nghiệp nội rất yếu. Vì thế, phần lớn lợi nhuận lại chảy về túi các hãng tàu và tập đoàn logistics đa quốc gia.
Ngay cả ở phân khúc nông sản chế biến, các thương hiệu ngoại như Nestlé vẫn đóng vai trò là át chủ bài thu mua lớn nhất. Họ biến hạt cà phê thô của Tây Nguyên thành sản phẩm tinh chế. Từ đó, đẩy giá trị gấp nhiều lần trước khi xuất khẩu.
Rõ ràng, thế trận hiện nay chỉ ra một thực tế, là khối nội đang nắm giữ phần cơ bắp và tài nguyên. Đồng nghĩa, gánh chịu toàn bộ rủi ro về dịch bệnh, thiên tai, biến đổi khí hậu từ nguồn thu sản lượng. Trong khi đó, khối ngoại bằng ưu thế vốn và công nghệ, đang thu hẹp rủi ro và gặt hái siêu lợi nhuận nhờ mô hình kinh tế chuỗi.
