Chuyển đổi số

Nhiều năm qua, chuyện "copy mẫu", "nhái thiết kế", "lấy ý tưởng" thường kết thúc trên... mạng xã hội. Hoặc cùng lắm là một vụ kiện.

Việc khởi tố bà chủ Đất Lành - Hoàng Thị Bích Ngọc (SN 1986) - như đánh thẳng vào tư duy kinh doanh bạt mạng với tài sản tri thức của người khác. Đồng thời, báo hiệu một chương mới của luật pháp đối với việc bảo hộ chất xám tại Việt Nam.

Khởi tố bà chủ Đất Lành: Nạn ăn cắp chất xám thời trang không còn ‘vô phương cứu chữa’

Đất Lành không phải là trường hợp vi phạm tác quyền đầu tiên bị xử lý hình sự. Năm 2021, Cơ quan CSĐT TP.HCM khởi tố vụ án, khởi tố bị can liên quan trang Phimmoi.net. 5/2026, Bộ Công an khởi tố 5 vụ án hình sự với các đơn vị giải trí, truyền thông. Như BH Media, Lululola, Giọng ca để đời... và khởi tố Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn vì hành vi chiếm đoạt bản quyền âm nhạc.

Tuy nhiên, các vụ án trước chủ yếu đóng khung trong không gian số. Gồm, số hóa phim ảnh, bản ghi âm, show ca nhạc trực tuyến... Đến vụ Đất Lành, dư luận mới chấn động khi nó đánh trực diện vào sản phẩm vật lý. Lại là mảnh đất thời trang vốn bị xem là “vô phương cứu chữa” với nạn đạo nhái công khai.

Đây cũng là vụ án hình sự điển hình về việc dùng công nghệ AI để chiếm đoạt chất xám. Việc lần ra sai phạm sau những chuyển hóa bằng công nghệ, cho thấy sự quyết liệt của pháp luật với nạn xâm phạm sở hữu trí tuệ hiện nay.

Khởi tố và 'lời nguyền' cho giới tinh hoa số

Khi tài sản vô hình hiện diện rõ ràng trong pháp luật

Trong nhiều thập kỷ, nền kinh tế ở ta chủ yếu được xây dựng trên các tài sản hữu hình như đất đai, nhà xưởng, máy móc, hàng hóa. Ở đó, hành vi chiếm đoạt những tài sản hữu hình dễ thu hút sự quan tâm.

Trong khi, tài sản trí tuệ thường… mơ hồ và chưa được bảo vệ đúng mức. Một thiết kế bị sao chép. Một bài viết bị lấy lại, một phần mềm bị sử dụng trái phép. Hay một ý tưởng bị khai thác không xin phép thường khó tạo ra cảm giác "mất cắp" rõ ràng. Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển bằng sáng tạo, tri thức và thương hiệu, cán cân bắt đầu thay đổi.

Giá trị lớn nhất của một doanh nghiệp thời nay nhiều khi không nằm ở nhà xưởng mà nằm ở thiết kế sản phẩm, dữ liệu khách hàng, bí quyết công nghệ, phần mềm, nội dung số hay thương hiệu mà họ đã đầu tư nhiều năm để xây dựng.

Nếu những tài sản đó không được bảo vệ hiệu quả, động lực sáng tạo của toàn xã hội sẽ bị suy giảm.

Nhìn dưới góc độ đó, vụ của Đất Lành vượt khỏi phạm vi của ngành thời trang.

Những chi tiết đắt giá về quyền tác giả

Diễn biến vụ Đất Lành có một chi tiết đáng chú ý. Bộ sưu tập "Thư từ phố thị" đã được cấp giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả cho NTK Đỗ Trịnh Hoài Nam. Đây là một chi tiết rất giá trị về mặt chứng cứ để bảo vệ tác quyền của tác giả.

Về nguyên tắc, quyền tác giả phát sinh từ thời điểm tác phẩm ra đời với một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác giả có đăng tác quyền hay không. Tức là, một tác phẩm chưa đăng ký vẫn được pháp luật bảo hộ.

Tuy nhiên, nếu có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả thì khi xảy ra tranh chấp, chủ sở hữu không phải mất quá nhiều thời gian để chứng minh. Điều này giúp cơ quan chức năng rút ngắn đáng kể quá trình xác minh và xử lý.

Một chi tiết khác: phía Đất Lành đã dùng AI để xử lý hình ảnh trước khi sản xuất. Đây có lẽ là vụ đầu tiên chứng minh rằng: AI không giúp bạn miễn trừ pháp lý. Công nghệ có thể thay đổi cách thức tạo ra sản phẩm. Nhưng nó không làm thay đổi nguyên tắc về quyền sở hữu trí tuệ.

Chuyển động phía sau việc khởi tố bà chủ Đất Lành

Trong giai đoạn gia công, xã hội thường tập trung vào sản lượng và năng lực sản xuất. Nhưng nền kinh tế sáng tạo đòi hỏi khả năng tạo ra cái mới.

Ở đó, người sáng tạo phải được yên tâm rằng, lao động trí tuệ của mình sẽ được pháp luật bảo vệ.

Vì vậy, ý nghĩa lớn nhất của vụ Đất Lành không nằm ở việc xử lý một cá nhân hay doanh nghiệp. Mà là việc sản phẩm trí tuệ đang dần được đối xử như một loại tài sản thực sự.

Khi đó, “nền kinh tế copy” buộc phải sụp đổ. Nó nhường chỗ cho một chuẩn mực mới của nền kinh tế tri thức: tôn trọng quyền sáng tạo và trả đúng giá trị cho chất xám.

Thay vì chọn con đường lén lút "xào nấu" để rồi đối mặt với rủi ro pháp lý, những doanh nghiệp có năng lực thương mại, có sẵn hệ thống máy móc và kênh phân phối mạnh hoàn toàn có thể chủ động bắt tay với các tác giả, nhà thiết kế để khai thác bản quyền một cách hợp pháp.

Sự cộng hưởng này sẽ tạo nên một liên kết kinh tế lành mạnh. Nhà thiết kế có đất diễn, được bảo đảm về mặt tài chính để tái đầu tư cho sáng tạo. Doanh nghiệp được sở hữu những bộ sưu tập độc quyền, có chiều sâu câu chuyện. Từ đó, họ có thể làm truyền thông và nâng tầm thương hiệu thực chất. Và khi sản phẩm có tính độc bản, được "khai sinh" hợp pháp, chắc chắn có giá trị cao hơn nhiều so với sản phẩm đạo nhái đại trà.

Sau cùng, chi phí để chi trả tác quyền thực chất không hề quá đắt đỏ. Nó chắc chắn rẻ hơn rất nhiều so với “cái giá” quá chát mà bà chủ Đất Lành và doanh nghiệp của mình đang phải đánh đổi, trước pháp luật.

MINH NGUYỄN