Chuyện làm ăn
Truy xuất nguồn gốc, thấy gì? | Bài 1: Mã QR ‘bơ vơ’ giữa siêu thị
Từ ngày 1/7/2026, truy xuất nguồn gốc nông sản trở thành yêu cầu bắt buộc. Nhưng quan sát tại các siêu thị lại thấy những diễn biến mua – bán rất khác.
Từ ngày 1/7/2026, hàng loạt nông sản thực phẩm sẽ bắt buộc gắn tem truy xuất nguồn gốc. Nhưng phía sau chiếc mã QR không chỉ là câu chuyện công nghệ hay thủ tục hành chính. Đó là cuộc chuyển đổi lớn của toàn bộ chuỗi sản xuất, từ cách người nông dân ghi chép dữ liệu, doanh nghiệp quản trị sản phẩm đến cách người tiêu dùng kiểm chứng niềm tin.
Loạt bài của Tạp chí Nông thôn Việt ghi nhận thực tế triển khai, những khúc mắc và đi tìm lối ra để truy xuất nguồn gốc thực sự trở thành nền tảng của một nền nông nghiệp minh bạch, hiện đại.
Bài 1: Mã QR ‘bơ vơ’ giữa siêu thị
Từ ngày 1/7/2026, việc dán tem xác thực nguồn gốc nông sản trở thành yêu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, giữa kỳ vọng minh bạch hóa dữ liệu và thói quen thực tế của người tiêu dùng vẫn còn một khoảng cách quá lớn.
Ngày 30/6/2026 sẽ chính thức khép lại giai đoạn thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc theo Quyết định 25/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành ngày 7/1/2026. Bước sang ngày 1/7/2026, các mặt hàng nông sản quan trọng dùng làm thực phẩm sẽ bắt buộc phải dán tem xác thực (QR/NFC), yêu cầu chứa đựng những thông tin minh bạch về vùng trồng, nông hộ và nhật ký canh tác. Khung pháp lý này được đánh giá như một bộ khung vững chãi để quản lý. Thế nhưng, khi chúng tôi trực tiếp bước vào vai một người tiêu dùng đi tìm thực phẩm an toàn, thực tế lại hiện ra như một "ma trận" rối rắm.
Mã QR - Món trang sức ‘vô hình’ tại quầy hàng
Sáng cuối tuần tại Satra Mart đường Ba Tháng Hai, hàng chục người đang mua hàng. Họ quan sát độ tươi mới, giá cả hoặc hạn sử dụng của rau củ và gia vị. Đây là “quy trình” mua hàng truyền thống. Không một ai dùng điện thoại hay máy chiếu của siêu thị để quét mã kiểm tra nguồn gốc.
Tại quầy gia vị, một nữ khách hàng trẻ cho biết cô không hề biết đến việc quét mã. Cô mua hàng theo nhu cầu, thương hiệu quen thuộc và các chương trình khuyến mãi.
Bà Trần Thị Ánh (60 tuổi) lại đặt trọn niềm tin vào khâu kiểm duyệt của siêu thị. Bà rất an tâm chọn mua rau củ ở đây.
Chúng tôi lại ghé một cửa hàng thực phẩm tiện lợi trên đường Nguyễn Văn Quá (phường Đông Hưng Thuận). Tại đây, chị Hà Lâm chủ tiệm còn bật cười khi nhắc tới đến mã QR. Chị nói, suốt mấy chục năm buôn bán, ngoại trừ quản lý thị trường, hôm nay chị mới thấy một vị khách đầu tiên quét QR.
Rõ ràng, ở các điểm bán lẻ, mã QR code đang mang phận "có tiếng mà không có miếng". Nó như trở thành thứ trang sức vô hình trong nhịp mua sắm thường nhật.
Lạc lối giữa ‘đám mây’ dữ liệu hàn lâm
Nhưng, vấn đề không chỉ do thói quen từ phía khách hàng. Chính cách trình bày thông tin trên mã QR hiện nay làm người dùng "mất hứng".
Thử nghiệm tại quầy thực phẩm của một siêu thị lớn ở phường An Hội Tây, dù từ bó rau, khay thịt đến trái cây hầu như đều đã khoác chiếc "áo mới" là mã QR, nhưng kết quả quét lại gây thất vọng.
Quét mã một chùm vải thiều chín mọng, đường link không dẫn đến nhật ký đồng ruộng như hình dung. Nó trỏ về trang chủ website của một doanh nghiệp phía Bắc, kèm theo danh sách các giải thưởng cũ từ nhiều năm trước. Tuyệt nhiên vắng bóng thông tin về ngày hái hay lô sản xuất của chính túi vải đó.
Với một chai tương ớt, kết quả quét mã QR lại tải về một tệp dữ liệu dài dằng dặc. Đầy rẫy các thuật ngữ kỹ thuật như "Đạt chứng nhận ISO 22000:2018", số lô hay hàm lượng kiểm nghiệm vi sinh. Điều này gây hoa mắt và quá sức tiếp nhận đối với đại đa số khách hàng.
Bà Trần Thị Kiều An, một nữ công nhân cơ khí về hưu mà chúng tôi gặp tại Coop Mart Quang Trung, thẳng thắn bày tỏ sự ngán ngẩm trước những bảng chữ số và tiếng Anh loằng ngoằng khi quét mã vỉ thịt gà.
Theo bà Kiều An, thông tin trên mã cần sự ngắn gọn và đầy đủ. Chẳng hạn như ghi rõ thịt mổ lúc mấy giờ, nuôi ở Tây Ninh hay Đồng Nai. Việc nhồi nhét quá rối rắm chỉ làm mất hứng người xem.
Nhu cầu của người tiêu dùng không phải là các dữ liệu hàn lâm hay tiêu chuẩn ISO. Họ cần một chiếc chìa khóa thông tin đơn giản, minh bạch và dễ tiếp cận nhất.
Điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng
Từ ma trận mã QR tại các siêu thị, có thể thấy chuỗi cung ứng nông, lâm, thủy sản đang có sự đứt gãy lớn về mặt dữ liệu.
Các doanh nghiệp xuất khẩu lớn hoặc HTX có tiềm lực đã xây dựng hệ thống nhật ký điện tử (E-logbook) từ chục năm trước. Nhưng con số này lại chiếm tỷ lệ không nhiều trong tổng số hơn 1,3 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh nông lâm thủy sản trên cả nước.
Sự chênh lệch nhận thức từ khâu sản xuất đến phân phối cũng là rào cản lớn. Siêu thị yêu cầu mã QR để hợp thức hóa thủ tục lên kệ, nhưng lại thiếu các trạm quét thử công cộng hoặc hướng dẫn trực quan.
Trong khi đó, người nông dân đôi khi chỉ áp dụng số hóa mang tính đối phó. Họ chưa nhận ra rằng những dòng dữ liệu họ nhập hàng ngày chính là tài sản quý giá để định vị thương hiệu cho nông sản.
Cần biến QR Code thành ‘câu chuyện cuộc đời’ của sản phẩm
"Khi lật mở một mã QR, người tiêu dùng kỳ vọng được biết về 'câu chuyện cuộc đời' của sản phẩm với ngôn ngữ đại chúng.Vì thế, một mã QR đúng nghĩa cần đáp ứng các yếu tố cốt lõi sau:
- Trước hết là sự tối giản trực quan. Thay vì nhồi nhét những thông số khô khan, hãy trình bày bằng một sơ đồ dòng thời gian sinh động. Từ ngày xuống giống, thời gian cách ly, ngày thu hoạch... cho đến khâu đóng gói và hạn sử dụng.
- Kế đến, thông tin minh bạch phải đi kèm với hình ảnh thực tế tại nhà vườn. Có gắn định vị GPS cụ thể. Điều này giúp khách hàng xác tín rằng mảnh vườn đó hoàn toàn có thật.
- Cuối cùng, cần công khai thông tin liên lạc – số điện thoại của hợp tác xã hoặc nông hộ. Người tiêu dùng cần biết ai sẽ là người chịu trách nhiệm cuối cùng nếu có sự cố xảy ra. Đây chính là lời cam kết đầy sức nặng của nhà sản xuất.
Khi người tiêu dùng cảm nhận được sự minh bạch ấy, sợi dây liên kết sẽ tự động hình thành. Họ sẽ không còn so đo từng đồng, mà sẵn lòng chi trả cho sự an tâm của gia đình. Đó chính là khoảnh khắc giá trị công nghệ được chuyển hóa trọn vẹn thành giá trị kinh tế".BS CK1 Nguyễn Thị Mộng Hương - Phó Giám đốc Trung tâm Giám sát Chất lượng và Phòng chống hàng giả (QSCA)
Từ ngày 1/7/2026: Hoàn thiện và áp dụng rộng rãi Hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia
Theo Quyết định 25/QĐ-BNNMT do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành ngày 7/1/2026 về Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026–2030, một bước tiến mới sẽ chính thức được thiết lập từ ngày 1/7/2026. Các mặt hàng nông sản dùng làm thực phẩm bắt buộc dán tem xác thực (mã QR hoặc NFC). Những chiếc tem này cung cấp thông tin về nông hộ, vùng trồng cùng nhật ký canh tác. Qua đó giúp chuẩn hóa dữ liệu và tiến tới minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng.