Infographic
Tư duy đa tầng trên đại dương: Vận hội mới của quốc gia hướng biển | KỲ 2
Nghị quyết về chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã vạch rõ mục tiêu: Việt Nam phải trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu lên từ biển.
Việc vươn ra biển hôm nay không còn dừng lại ở ý nghĩa chủ quyền, mà mở ra một không gian sinh tồn, một không gian phát triển kinh tế đa tầng, đa giá trị.
Bài toán đặt ra lúc này, không còn là sản lượng khai thác mà là cách tạo ra giá trị. Đã đến lúc kinh tế biển cần một cuộc cách mạng tư duy đa tầng: chuyển từ khai thác thô sang tích hợp không gian; từ đánh bắt truyền thống sang nuôi biển công nghệ cao, năng lượng tái tạo và dịch vụ hàng hải xanh.
Loạt bài 3 kỳ của Nông thôn Việt sẽ nhận diện bức tranh chuyển mình lịch sử này từ tầm nhìn chính sách, xung lực công nghệ cho đến những cơ chế đột phá đặt con người làm trung tâm.
Kỳ 1: Phòng tuyến chủ quyền và không gian sinh tồn đa tầng
Kỳ 2: Cuộc cách mạng xanh và công nghệ trên biển
Kỳ 3: Cơ chế đặc thù và bài toán đặt con người làm trung tâm
Kỳ 2: Cuộc cách mạng xanh và công nghệ trên biển
Bây giờ biển không còn… đất cho lối đánh bắt tận diệt hay những dự án công nghiệp xả thải thô bạo. Việt Nam đang bước vào cuộc canh tân chuỗi giá trị biển. Dịch chuyển mạnh mẽ từ khai thác tự nhiên sang nuôi biển công nghiệp chuẩn quốc tế. Và đón đầu dòng vốn năng lượng sạch ngoài khơi.
Công nghệ gỡ "Thẻ vàng" IUU và bước ngoặt nuôi biển công nghiệp
Nhiều thập kỷ qua, những dải bờ biển vùng lộng của Việt Nam oằn mình gánh chịu áp lực khai thác quá tải. Những đội tàu với phương thức đánh bắt thô sơ, tận diệt đã khiến nguồn lợi ven bờ suy kiệt. Nguy cơ này, cộng với với quy định của EU về lai lịch đánh bắt tạo một áp lực lớn. Trước bối cảnh đó, ngành thủy sản Việt Nam thực hiện một chiến lược xoay trục lịch sử. Họ quyết liệt giảm áp lực vùng gần bờ, số hóa đội tàu khơi và chuyển hẳn sang phân khúc nuôi biển công nghệ cao.
Các cảng cá lớn như Hòn Rớ (Nha Trang, Khánh Hòa), Thọ Quang (Đà Nẵng) hay Tắc Cậu (An Giang) là những ví dụ. Bên cạnh mùi mặn mòi của muối biển, cá tôm, nơi này “đậm đặc” hơi thở của công nghệ số. Hệ thống giám sát hành trình (VMS) cùng phần mềm truy xuất nguồn gốc (eCDT) được vận hành 24/7. Mỗi con tàu rời cảng, từng mẻ lưới kéo lên, từng mẻ cá cập bến đều được mã hóa. Sự minh bạch này là chiếc chìa khóa quyết định gỡ bỏ "thẻ vàng" của Ủy ban Châu Âu (EC). Lấy lại uy tín và vị thế cho thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Cùng với việc siết chặt quản lý đánh bắt, mô hình nuôi biển công nghiệp đang mở ra hướng đi bứt phá. Tại vịnh Vân Phong (Khánh Hòa) và nhiều vùng nuôi biển ở Quảng Ninh, các lồng bè gỗ, tre truyền thống đang từng bước được chuyển đổi sang lồng nhựa HDPE công nghệ Na Uy. hù hợp với việc phát triển nuôi biển công nghiệp. Các lồng nuôi tròn có đường kính lên tới hàng chục mét. Loại lồng này chịu sóng gió tốt hơn, tuổi thọ cao hơn. Có khả năng nương theo làn sóng dữ và chịu được các trận cuồng phong của bão cấp 12.
Điểm nhấn công nghệ của mô hình này chính là giải pháp "Cá ăn camera". Họ không còn thả thức ăn thủ công một cách may rủi. Các doanh nghiệp lớn ứng dụng hệ thống camera IoT, truyền tải hình ảnh thời gian thực dưới nước về trung tâm điều hành. Thức ăn được bắn ra từ các bồn chứa bằng áp lực khí một cách tự động. Hệ thống vận hành dựa trên nhu cầu thực tế của đàn cá. Khi cá ăn no, những hạt thức ăn thừa chìm xuống sẽ được nhận diện. Hệ thống cảm biến dưới đáy lồng sẽ phát tín hiệu kích hoạt máy dừng cấp liệu.
Công nghệ này vừa tối ưu chi phí, vừa triệt tiêu nguồn ô nhiễm hữu cơ dưới đáy biển. Đây vốn là vấn đề nan giải nhất của các vùng nuôi truyền thống.
Tư duy đa tầng: Chế biến sâu và mỏ vàng năng lượng tái tạo ngoài khơi
Tuy nhiên, công nghệ quản lý và nuôi trồng ngoài khơi xa mới chỉ là một nửa của bài toán. Để thực sự làm chủ nền kinh tế đại dương đa tầng, giá trị của nguồn lợi thủy hải sản phải được kéo dài và nhân lên gấp nhiều lần ngay trong các nhà máy chế biến trên đất liền. Đồng thời mở rộng tầm nhìn lên khoảng không lộng gió trên mặt biển.
Nhìn lại lịch sử ngành thủy sản, có một nghịch lý tồn tại suốt thời gian dài. Đó là tình trạng xuất khẩu hàng triệu tấn sản phẩm thô hoặc đông lạnh sơ chế rất "mỏng" giá trị. Trong khi hàng núi phụ phẩm có giá trị cao lại bị đổ bỏ hoặc bán như phế liệu.
Câu chuyện của những tập đoàn như Vĩnh Hoàn tại Đồng Tháp đã đảo chiều nghịch lý đó. Trước đây, da và vảy cá tra từng bị coi là phế phẩm công nghiệp. Các nhà máy phải bán rẻ làm thức ăn gia súc hoặc tốn chi phí xử lý môi trường. Giờ đây, họ đầu tư những nhà máy chiết xuất sinh học, ứng dụng công nghệ cấp đông siêu tốc. Họ đã biến những nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi này thành Collagen và Gelatin tinh khiết. Chúng bước chân vào chuỗi cung ứng mỹ phẩm, dược phẩm cao cấp tại Paris, Tokyo hay New York. Giá trị kinh tế tăng lên gấp hàng chục lần. Đây là minh chứng cho kinh tế tuần hoàn: Không có phế phẩm, nếu có công nghệ phù hợp.
Như vậy, lòng biển cho ta nguồn lợi thủy sản. Lòng đất dưới đáy biển cho ta dầu khí. Còn khoảng không trên mặt biển lại là một nguồn tài nguyên vô tận: Năng lượng gió khơi. Gắn liền với cam kết Net Zero của Chính phủ là lộ trình chiến lược trong Quy hoạch điện VIII. Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam phải đạt 6.000 MW điện gió ngoài khơi.
Các dữ liệu khảo sát địa chất và đo gió tại các vùng biển Bình Thuận, Bà Rịa - Vũng Tàu đã mở ra một tương lai đầy hứa hẹn. Tốc độ gió trung bình tại vùng biển Nam Trung Bộ đạt từ 8 - 10 m/s. Đây là chỉ số lý tưởng hàng đầu khu vực.
Đồng thời, phần lớn khu vực này có thềm lục địa thoai thoải với độ sâu đáy biển phù hợp. Đây là điều kiện thuận lợi để đóng móng cố định. Điều này chứng minh Việt Nam có tiềm năng trở thành trung tâm năng lượng xanh của ASEAN.
Những tua bin gió khổng lồ với sải cánh hàng trăm mét được dựng lên giữa đại dương không chỉ là những cỗ máy sản xuất điện sạch. Mà còn là những cột mốc sừng sững khẳng định vị thế công nghệ và chủ quyền không gian của Việt Nam.
Biển không chỉ giàu dưới mặt nước. Biển đang thực sự tạo ra giá trị mới ngay cả ở khoảng không trên cao.
(*) Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Nam Miền Trung