Văn hóa
Cây Cóc hồng biến mất giữa phá Tam Giang, làm day dứt giới khoa học
Tin nhắn từ một nhà khoa học khiến tôi lập tức chú ý. Tiến sĩ Lê Tuấn Anh, Viện Nghiên cứu Khoa học miền Trung, cho biết cá thể Cóc hồng mang nguồn gen duy nhất từng được ghi nhận tại Việt Nam có nhiều khả năng đã không còn tồn tại.
Đây là một loài thực vật ngập mặn cực hiếm. Từng được xem là phát hiện đặc biệt của giới thực vật học trong nước, nay đã biến mất. Điều gì đã xảy ra với cây Cóc hồng ấy?
Dấu vết Cóc hồng giữa phá Tam Giang
Lần theo những tư liệu cũ, tôi tìm về vùng đầm phá Tam Giang. Nơi cây cóc quý từng sinh trưởng nằm trong khuôn viên một khu nghỉ dưỡng ven phá. Ít ai biết rằng địa điểm này trước đây là nơi nghỉ mát của ông Ngô Đình Cẩn, nhân vật từng được biết đến với biệt danh “lãnh chúa miền Trung” dưới thời Đệ nhất Việt Nam Cộng hòa (1955 - 1963).
Khu nhà nghỉ ven phá năm nào giờ đã trở thành khu nghỉ dưỡng Sun & Sea Resort. Những hàng cây, bãi cỏ và công trình du lịch đã thay thế phần lớn dấu tích cũ. Tưởng rằng khu vực được bảo vệ thì việc tiếp cận dấu vết của cây cóc quý sẽ khó khăn.
Nhưng tình cờ, tôi được ông Bình, người bảo vệ già ở khu nghỉ dưỡng tận tình giúp đỡ. Ông chỉ chỗ cây Cóc hồng sau khi loay hoay tìm kiếm giữa trời nắng gắt. Ông đinh ninh, cả khu vực Đông Nam Á chỉ có một cây này. Và nó từng tồn tại ở vùng Tam Giang.
-86f7485efb7fceb91f8e1bfd9c153dfd_watermarked.jpg)
Ông Bình kể, những năm trước người ta tìm về đây để hỏi cây này nhiều lắm. Từ ngày cây chết, người về càng thưa dần. "Lâu lắm rồi mới thấy người hỏi han loài cây cực kỳ quý hiếm này".
Câu chuyện của... hơn hai thập niên trước
Trở lại câu chuyện của hơn hai thập niên trước.
Cuối những năm 1990, trong quá trình khảo sát hệ thực vật ngập mặn tại xã Phú Tân (nay thuộc phường Thuận An, thành phố Huế), Tiến sĩ Lê Thị Trễ nghiên cứu thành phần loài và vật hậu các loài thực vật ngập mặn. Trong đó ghi nhận nhiều loài quen thuộc như sú, vẹt khang, giá và cóc trắng ở Thừa Thiên Huế. Đó đều là những thành phần phổ biến trong hệ sinh thái ngập mặn ven phá Tam Giang.
Nhưng phát hiện đáng chú ý nhất lại là hai loài cực hiếm. Đó là Cóc đỏ (Lumnitzera littorea) và Cóc hồng (Lumnitzera × rosea C.Presl)).
Theo các ghi nhận thời điểm đó, Cóc đỏ là loài đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam. Còn Cóc hồng là loài lần đầu tiên được phát hiện tại Việt Nam. Mỗi loài thực vật ngập mặn được xác định ở đây đều chỉ tồn tại với rất ít cá thể. Cóc đỏ có 03 cá thể ghi nhận, riêng Cóc hồng chỉ ghi nhận duy nhất một cây.
Đối với giới thực vật học, đây là một phát hiện đặc biệt. Không chỉ là một ghi nhận mới cho hệ thực vật Việt Nam. Cây Cóc hồng ở Tam Giang còn là nguồn gen nằm ngoài vùng phân bố quen thuộc của loài.
Cuộc chiến giữ cây
Ngay từ khi phát hiện, các nhà khoa học đã lo ngại cho số phận của những cá thể này.
Tiến sĩ Trễ nhiều lần can thiệp khi môi trường sống của cây đứng trước nguy cơ bị thay đổi. Có thời điểm, chủ sở hữu khu du lịch dự định cải tạo khuôn viên. Điều này có thể tác động đến khu vực có các cây ngập mặn quý hiếm.
Lần khác, khu du lịch đổi chủ. Chủ đầu tư mới dự tính lấp tuyến cống dẫn thủy triều vào khu vực cây. Với nhiều người, đó chỉ là một con mương nhỏ dẫn nước ra vào theo thủy triều. Nhưng đối với thực vật ngập mặn, đây là phần không thể thiếu của môi trường sống.
Nước thủy triều mang theo ôxy, chất dinh dưỡng và duy trì trạng thái ngập – phơi đặc trưng của vùng rễ. Nếu dòng chảy bị cắt đứt, cây có thể chết dần vì thiếu ôxy hoặc mất đi điều kiện sinh thái cần thiết để tồn tại.
Khi được Tiến sĩ Trễ giải thích về nguy cơ này, vị giám đốc mới lập tức yêu cầu dừng việc lấp cống. Họ giữ nguyên hiện trạng và tăng cường bảo vệ khu vực có các cây quý hiếm.
Giới khoa học đặc biệt lo lắng. Giáo sư Phan Nguyên Hồng từng đề nghị bỏ tiền cá nhân để mua lại cây. Nhằm phục vụ nghiên cứu và bảo tồn. Ông là chuyên gia hàng đầu Việt Nam về rừng ngập mặn và là thầy của Tiến sĩ Trễ.
“Chuyện thầy Phan Nguyên Hồng bảo cô Trễ mua đứt cây đó để bảo tồn là có thật. Nhưng họ không bán”, Tiến sĩ Lê Tuấn Anh kể lại.
Ý định di dời cuối cùng không được thực hiện. Các nhà khoa học lo ngại cây sẽ không thể sống sót nếu bị bứng khỏi môi trường tự nhiên. Khi ấy, phương án an toàn nhất vẫn được cho là giữ nguyên cây tại nơi nó đã tồn tại từ trước.
Tiến sĩ Lê Tuấn Anh nhớ lại. "Các nghiên cứu đánh giá về vật hậu và sinh sản của loài được tiến hành bởi nhiều nhà khoa học như Lê Thị Trễ, Trần Quốc Dung, Hoàng Xuân Thảo (trường Đại học Sư phạm Huế). Nhưng do đặc thù loài lai, các phương án nhân giống vẫn chưa mang lại kết quả như mong đợi".
Nghịch lý của bảo tồn
Điều trớ trêu là cây Cóc hồng không chết vì bị chặt hạ.
Trong nhiều năm, khu vực cây sinh trưởng được bảo vệ khá nghiêm ngặt. Người ngoài khó tiếp cận, việc tác động trực tiếp đến cây gần như không xảy ra. Sự bảo vệ ấy từng khiến nhiều người tin rằng cá thể quý hiếm này sẽ tiếp tục tồn tại.
Nhưng theo các nhà nghiên cứu, việc bảo tồn chủ yếu mang tính thụ động: khoanh vùng rồi giữ nguyên hiện trạng.
Trong khi đó, hiểu biết về sinh thái học của loài còn rất hạn chế. Việc tiếp cận để lấy mẫu nghiên cứu, nhân giống, xây dựng phương án bảo tồn gặp nhiều khó khăn. Nhiều đề tài từng được đề xuất nhằm tìm nhân giống và lưu giữ nguồn gen của cây. Nhưng quá trình tiếp cận hiện trường không phải lúc nào cũng thuận lợi.
Theo Tiến sĩ Lê Tuấn Anh, trong thời gian dài, việc lấy mẫu phục vụ nghiên cứu và nhân giống gặp nhiều trở ngại. Lý do đến từ yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt khu vực có cây sinh trưởng. Trong khi đó, các nhà khoa học lại chưa có điều kiện xây dựng được một quần thể bảo tồn chuyển vị hay lưu giữ nguồn gen dự phòng.
“Bảo tồn phải hiểu được sinh thái của loài”, ông nói.
Chỉ bảo vệ hiện trạng mà không hiểu đầy đủ điều kiện sinh trưởng, khả năng tái sinh và nhu cầu môi trường sống của cây thì rất khó duy trì sự tồn tại lâu dài. Khi cây già yếu hoặc môi trường sống biến đổi, gần như không có phương án dự phòng nào được chuẩn bị sẵn.
Cái kết không lạ
Những cá thể Cóc đỏ từng được ghi nhận tại khu vực này cũng đã lần lượt biến mất. Loài cây được xem là dấu ấn đặc biệt của hệ thực vật ngập mặn Huế giờ chỉ còn lại trong các tài liệu nghiên cứu.
Riêng với cây Cóc hồng, hành trình tồn tại của cá thể duy nhất tại Việt Nam cũng đã khép lại.
Tiến sĩ Lê Tuấn Anh cho biết trong một chuyến khảo sát thực địa năm 2023, ông đã ghé lại vị trí từng có cây cóc quý sinh trưởng và xác nhận cây đã chết. Theo ghi nhận tại hiện trường, thân cây bị gãy đổ sau một trận bão lớn.
Lần ghi nhận cuối cùng về cây cóc hồng tại Việt Nam được thực hiện trước khi cây bị bão quật ngã. Sau đó, các đợt khảo sát không còn phát hiện dấu hiệu cho thấy cây còn sống.
Trước đây cô giáo Trễ đã xác định loài này là loài lai giữa Cóc đỏ và Cóc trắng. Một số tài liệu quốc tế đã khẳng định lại vấn đề này. Về mặt khoa học không thể khẳng định Lumnitzera × rosea C.Presl đã tuyệt chủng hoàn toàn. Bởi loài lai này vẫn còn phân bố tại vùng phân bố tự nhiên ở một số quốc gia khác.
Tuy nhiên, cá thể duy nhất từng được ghi nhận tại Việt Nam đã không còn tồn tại.
Điều khiến các nhà nghiên cứu tiếc nuối không chỉ là sự biến mất của một cây quý hiếm. Mà còn là cơ hội bảo tồn nguồn gen độc đáo ấy.
“Nếu điều kiện lấy mẫu và nhân giống thuận lợi, giờ có khi không đến nỗi mất hết mấy cây”. Tiến sĩ Lê Tuấn Anh nói với vẻ tiếc nuối.
Cuối cùng, cây cóc hồng không chết dưới lưỡi cưa của con người. Nó gãy đổ trong một cơn bão. Nó mang theo nguồn gen độc đáo mà giới khoa học từng biết rõ và trân quý sự quý giá.
Một phát hiện từng được xem là đặc biệt của giới thực vật học Việt Nam nay chỉ còn tồn tại trong các công trình nghiên cứu. Trong những báo cáo khoa học, và ký ức của những người dõi theo nó suốt nhiều năm.
Và câu chuyện ấy đặt ra một câu hỏi lớn hơn số phận của một cái cây. Trong bảo tồn đa dạng sinh học, liệu chỉ khoanh vùng bảo vệ đã đủ? Hay điều quan trọng hơn là phải hiểu thật sâu về sự sống mong manh mà chúng ta đang cố gìn giữ, trước khi mọi thứ chỉ còn là một ghi chép trong quá khứ?
Trong Quyết định 2157/QĐ-UBND ngày 24/8/2020 (Đề án khung bảo tồn nguồn gen tỉnh Thừa Thiên - Huế giai đoạn 2021-2025) đã ghi nhận rõ 2 loài thực vật cực kỳ hiếm ở khu vực đầm phá Tam Giang - Cầu Hai là Cóc đỏ (Lumnitzera littorea ) và Cóc hồng (Lumnitzera rosea C.Presl).
Tài liệu cho biết, hiện mỗi loài chỉ có một cây duy nhất ở huyện Phú Vang (cũ), xếp 2 loài này vào nhóm nguồn gen quý hiếm, có nguồn gốc từ nước ngoài, đã thích nghi với điều kiện Huế, cùng với bao báp, chà là Canary… và coi đây là những loài cần ưu tiên bảo tồn nguồn gen quan trọng của địa phương.
