Trồng rừng ngập mặn, sao chỉ chọn mỗi cây mắm?

Những ngày qua tôi suy nghĩ rất nhiều trước thông tin về việc triển khai trồng 240.000 cây mắm trên diện tích 40 ha rừng phòng hộ ven biển ở Cần Thơ.

Vùng hạ lưu sông Cửu Long là nơi từng tấc đất được bồi đắp bởi phù sa và thử thách bởi triều cường. Ở đây, rừng ngập mặn là “lá chắn sống”, là sinh kế, là tương lai. Vì sao chúng ta chỉ chọn mỗi 1 loài là cây mắm mà không bắt đầu từ nguyên tắc căn bản nhất của tự nhiên: đa dạng sinh học?

Trồng rừng ngập mặn là xây hệ sinh thái!

Theo nhiều nghiên cứu của FAO(Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc) và IUCN (Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế), rừng ngập mặn đạt hiệu quả sinh thái cao nhất khi có cấu trúc đa loài, bởi mỗi loài cây đảm nhận một vai trò khác nhau trong hệ sinh thái: giữ đất, lọc nước, tạo sinh cảnh cho thủy sinh, và nuôi dưỡng chuỗi thức ăn.

Cây mắm (Avicennia) có ưu điểm là tiên phong, chịu mặn tốt, phát triển nhanh ở vùng bãi bồi mới. Nhưng nếu chỉ trồng một loài mắm, hệ sinh thái sẽ thiếu tầng tán, thiếu đa dạng vi sinh và động vật đi kèm.

Một nghiên cứu của CIFOR (Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế) chỉ ra rằng: giá trị kinh tế từ rừng ngập mặn đa mục đích có thể cao gấp 3–5 lần so với rừng trồng đơn thuần nếu được khai thác bền vững.

Ngoài ra, điều này cũng được ghi nhận trong nhiều mô hình trồng rừng đơn loài tại Đông Nam Á: tăng trưởng ban đầu nhanh nhưng suy giảm đa dạng sinh học và khả năng phục hồi lâu dài. Ngược lại, các mô hình kết hợp nhiều loài như mắm – đước – bần cho thấy khả năng giữ đất tốt hơn, giảm xói lở hiệu quả hơn, và đặc biệt là tăng gấp nhiều lần giá trị sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Tôi không đi lên từ một học vị hàn lâm. Tôi học hết phổ thông, từng rẽ sang ngành luật, rồi quay lại với đất, với cây. Nhưng chính những năm tháng "lội bùn" ấy lại cho tôi một cách nhìn khác: khoa học không chỉ nằm trên giấy, mà nằm ở khả năng sống được của cây, và sống được của người. Và thực tế ở vùng ven biển Cần Thơ, không chỉ mắm, mà cây đước, cây bần đều sinh trưởng tốt.

Vì sao không xen giống khi trồng rừng ngập mặn?

Từ năm 2018, tôi bắt đầu nghiên cứu, khôi phục và phát triển giống bần chua(Sonneratia caseolaris). Tôi lựa chọn cây bần chua cho vùng ngập mặn không phải vì cảm tính, mà vì những dữ liệu thực tế.

Thứ nhất, về sinh thái học, cây bần có hệ rễ thở phát triển mạnh, giúp cố định bùn và giảm sóng hiệu quả. Một số nghiên cứu tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy khu vực có bần xen kẽ giúp giảm vận tốc dòng chảy và hạn chế xói lở tốt hơn so với khu vực đơn loài.

Thứ hai, về tốc độ sinh trưởng, bần phát triển nhanh, thích nghi tốt với điều kiện nước lợ – ngọt chuyển tiếp, phù hợp với đặc thù thủy văn phức tạp của Cần Thơ.

Nhưng điều khiến tôi tin vào cây bần không chỉ nằm ở chức năng sinh thái, mà còn ở giá trị kinh tế đa tầng: Lá bần có thể khai thác để chiết xuất hoạt chất kháng viêm – hướng đi tiềm năng trong dược liệu. Hoa bần tạo nguồn mật tự nhiên, phát triển nghề nuôi ong. Trái bần được sử dụng trong thực phẩm, chế biến nước cốt xuất khẩu. Gỗ và sinh khối có thể tận dụng khi cây trưởng thành. Toàn bộ hệ sinh thái rừng bần có thể phát triển du lịch sinh thái.

Đến năm 2021, giống cây bần chua của Công ty Vạn thắng chúng tôi được công nhận và cấp quyền sở hữu trí tuệ. Tôi đã thử nghiệm trồng tại nhiều khu vực, tự bỏ kinh phí làm mô hình, thậm chí từng trồng bần chua phủ cả hecta khu vực Cồn Nạng, xã Mỹ Long Nam, huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh cũ (nay thuộc địa phận tỉnh Vĩnh Long) mà không xin bất kỳ sự hỗ trợ hay dự án nào.

Bây giờ, cả hec ta rừng bần chua còn đó, mang sinh kế cho biết bao người dân địa phương.

Hãy nhìn tự nhiên là một bức tranh đa sắc

Tôi không phủ nhận vai trò của cây mắm. Nhưng tôi đặt câu hỏi: Tại sao trong một hệ sinh thái vốn dĩ đa dạng, chúng ta lại chọn một cách tiếp cận đơn giản, thực chất là quá đơn điệu vậy?

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các chuyên gia quốc tế đều nhấn mạnh giải pháp dựa vào tự nhiên (nature-based solutions), mà tự nhiên thì không bao giờ chỉ có một loài.

Tôi giả sử, nếu mục tiêu của chúng ta là bảo vệ bờ, hãy chọn loài phù hợp từng vùng. Nếu mục tiêu là sinh kế, hãy chọn hệ sinh thái đa tầng. Nếu mục tiêu là phát triển bền vững, hãy bắt đầu từ đa dạng sinh học.

Tôi tin rằng chính sách luôn cần thời gian và dữ liệu để hoàn thiện. Nhưng tôi cũng tin rằng, cánh cửa đối thoại cần được mở ra. Những doanh nghiệp nhỏ, những nhà nghiên cứu độc lập như chúng tôi không mong gì hơn ngoài việc được đó một cách công bằng – bằng chính kết quả mà mình đã đánh đổi bằng thời gian, công sức và cả niềm tin.

Theo tôi, việc lựa chọn giống cây trồng rừng ngập mặn ở Cần Thơ hôm nay không chỉ là câu chuyện của cây mắm hay cây bần. Đó là câu chuyện của cách chúng ta nhìn nhận tự nhiên: đa dạng – hay đơn nhất. Điều này hẳn là các nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo các địa phương phải giỏi, vững hơn những nông dân chúng tôi!