Chính sách
Siêu El Nino: Việt Nam trước thử thách khí hậu khốc liệt nhất một thế kỷ
Các cơ quan khí tượng hàng đầu thế giới vừa phát đi cảnh báo đỏ về một đợt siêu El Nino khốc liệt nhất trong vòng một thế kỷ qua.
Đáng lo ngại hơn, thiên tai lần này không diễn ra độc lập. Nó cộng hưởng trực tiếp với tổn thất hạ tầng sau chuỗi bão lũ dồn dập cuối năm trước. Đi kèm áp lực siết van từ các đập thủy điện thượng nguồn. Kịch bản cạn kiệt nguồn nước đang bủa vây cả ba miền nếu không kích hoạt phương án ứng phó khẩn cấp.
Siêu El Nino - gọng kìm siết từ hai phía
Nhìn vào bản đồ thủy văn Việt Nam những ngày này, người ta thấy một gam màu xám xịt bao phủ. Tại hạ nguồn Mê Kông, Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam vừa phát đi dòng số liệu đáng báo động. Lượng nước từ thượng nguồn đổ về sụt giảm tới 25% so với trung bình nhiều năm. Đáy sông kiệt quệ gặp lúc triều cường trỗi dậy. Chúng lập tức tạo thành mũi hoành kích đẩy ranh mặn 4 gam trên lít ăn sâu từ 55 đến 70km vào ruộng đồng.
Vùng vựa quả dọc sông Tiền, sông Hậu nằm gọn trong gọng kìm của giặc mặn. Ở đó có hơn 30.000 hecta sầu riêng, măng cụt đang kỳ nuôi trái.
Cạnh đó, vùng bán đảo Cà Mau lại hứng thêm đòn hiểm địa chất. Lòng kênh nội đồng rút sâu từ 1,5 đến 2 mét, mất áp suất đối kháng. Từ đó kích hoạt hàng loạt vụ sụt lún, bẻ gãy hàng trăm cây số đường giao thông. Để cứu vườn, người dân cắn răng mua nước ngọt với giá 150.000 - 200.000/m3. Chi phí đầu vào vọt lên gấp ba, bóp nghẹt mọi biên độ lợi nhuận.
Hạ lưu sông Hồng và sông Đà khô hạn chưa từng có
Cùng lúc đó, cách hàng ngàn cây số về phía Bắc, hạ lưu sông Hồng và sông Đà cũng đang gánh chịu sự khô hạn hệ thống chưa từng có. Hà Nội đang nóng 40 độ C. Mực nước tại trạm Hà Nội tụt xuống dưới mức kỷ lục 0,5 mét. Dòng sông trơ đáy. Khiến 40% các trạm bơm cố định bất lực nhìn những cánh đồng vụ Mùa nứt nẻ. Đáng sợ hơn, nền nhiệt tích tụ quá cao sau những ngày nắng cháy tại đồng bằng Bắc Bộ được dự báo sẽ tạo ra năng lượng đối lưu cực đại.
Chỉ cần một đợt khí lạnh yếu từ phía Bắc tràn xuống, sự xung đột này sẽ lập tức kích hoạt các trận dông lốc, mưa đá dị thường. Đó là thứ thiên tai có thể xóa sổ các vùng quả đặc sản như vải thiều Bắc Giang, nhãn lồng Hưng Yên chỉ trong vài giờ ngắn ngủi.
Giếng khoan tự phát và bóng ma sa mạc hóa ở miền Trung
Ở “chảo lửa” Tây Nguyên và miền Trung, cuộc khủng hoảng lại mang một diện mạo khốc liệt khác. Nắng nóng cực đoan đã vắt kiệt nhiều hồ chứa vừa và nhỏ tại Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng. Dung tích hữu ích của hơn 1.200 hồ chứa chỉ còn 30% - 35% dung tích thiết kế. Nếu nắng nóng tiếp tục kéo dài, nguy cơ hơn 150 hồ đập nhỏ rơi vào tình trạng trơ đáy.
Hệ lụy nhãn tiền là nguy cơ hơn 45.000 hecta cà phê, hồ tiêu héo rũ, rụng hoa. Để tự cứu vãn, một làn sóng khoan giếng tự phát đã bùng lên khắp các buôn làng. Các chuyên gia thủy lợi nhìn nhận, đây chính là "tử huyệt" của cuộc chiến chống hạn.
Việc thọc sâu vào lòng đất để vét những giọt nước cuối cùng sẽ hạ thấp mực nước ngầm đến mức không thể phục hồi. Trực tiếp đẩy nhanh tiến trình sa mạc hóa đất đai miền Trung - Tây Nguyên. Người nông dân đang phải đổ gấp đôi tiền điện, tiền dầu để vận hành máy bơm tầng sâu. Họ không biết mình đang tiêu lẹm vào tài sản dự trữ chiến lược của thế hệ mai sau.
Đừng trông vào công trình vĩ mô, nông dân phải tự thay đổi
“Chúng ta không thể giữ tư duy chống mặn, chống hạn một cách cực đoan và chạy theo sản lượng tối đa bằng mọi giá được nữa”, cố Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tòng Xuân từng nói như thế. Đến lúc này, phát biểu của ông vẫn nguyên vẹn giá trị thời sự. Ngành nông nghiệp buộc phải chuyển dịch từ "tấn công sản lượng" sang "phòng thủ an toàn tối thiểu".
Sự thay đổi này không thể chỉ nằm trên các quyết sách vĩ mô hay những công trình thế kỷ. Mà phải bắt đầu từ sự thức tỉnh của mỗi người dân ngay trên bờ xôi ruộng mật.
Nông dân miền Tây đang học cách chấp nhận ranh mặn như một thực tế định hình lại sản xuất. Khi mặn đã ăn sâu quá 50km, việc cố sạ thêm lúa vụ ba là cầm chắc phần thua. Chìa khóa sống còn lúc này là chuyển dịch hẳn sang hệ thống canh tác thuận thiên. Chủ động cắt vụ lúa khó, nhường chỗ cho mô hình tôm - lúa hoặc cây ngắn ngày chịu mặn. Biến chính áp lực thiên tai thành một lợi thế kinh tế mới.
Miền Trung và Tây Nguyên lại đòi hỏi kỷ cương trong việc bảo vệ nguồn tài nguyên ngầm. Tuyệt đối chấm dứt nạn khoan giếng vô tội vạ. Điều phối dòng chảy liên hồ chứa thủy điện để ưu tiên nước cho hạ du. Lập tức che phủ bạt giữ ẩm gốc cây và chuyển giao triệt để công nghệ tưới nhỏ giọt. Về lâu dài, các tỉnh phải dũng cảm quy hoạch lại vùng trồng. Thay thế dần những giống cây ngắn ngày háo nước bằng cây trồng cạn, giàu khả năng chống chịu.
Sự linh hoạt này cũng là cứu cánh cho đồng bằng Bắc Bộ trước sự trồi sụt của thủy văn. Ngoài giải pháp tình thế của ngành thủy lợi, địa phương cần chủ động thay đổi hẳn lịch thời vụ. Khi thay những chân ruộng kém hiệu quả sang cây trồng cạn chịu hạn, ta né được cả mùa khô lẫn nguy cơ dông lốc cực đoan đầu mùa.
Nước ngọt trong chu kỳ siêu El Niño này không còn là thứ lộc trời vô hạn. Nó phải được định danh, định lượng như một tài sản chiến lược có hạn. Và phải được phân phối dựa trên những tính toán khoa học, nghiêm ngặt nhất. Cuộc chiến với thiên tai lần này rất cam go. Phải thu hẹp quy mô, tích trữ tại chỗ, mới bảo vệ được sinh kế gia đình.
