'Gọng kìm' chiến tranh và El Nino: Nguồn cung gạo toàn cầu báo động đỏ
Thị trường gạo toàn cầu đang lâm vào khủng hoảng mới, khi xung đột Iran và thời tiết cực đoan làm tê liệt chuỗi cung ứng. Khi chi phí sản xuất tại các vựa lúa châu Á tăng phi mã, thì dự báo trong nửa cuối năm nay, "cơn khát" gạo sẽ cực kỳ nghiêm trọng.
Giá gạo gấp đôi, cuối năm càng khó
Gạo đóng vai trò then chốt trong an ninh lương thực toàn cầu. Chỉ cần những gián đoạn nhỏ về nguồn cung cũng có thể lan rộng, đẩy giá tăng và gây áp lực lên chi tiêu của các hộ gia đình, đặc biệt tại những khu vực nhạy cảm về giá như châu Á và châu Phi. Trước đó, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) từng dự báo sản lượng gạo niên vụ 2025 - 2026 sẽ tăng 2%, đạt mức cao kỷ lục.
Tuy nhiên, theo các nông dân và thương nhân, tác động từ chiến sự Iran đang lan tới cả các quốc gia xuất khẩu lớn như Thái Lan, Việt Nam, cũng như những nước phụ thuộc nhập khẩu như Philippines và Indonesia. Xung đột này đã làm gián đoạn dòng chảy nhiên liệu và phân bón qua eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải chiến lược kết nối khu vực Vịnh với thị trường toàn cầu.
Tại Đông Nam Á, nơi phần lớn là nông dân quy mô nhỏ, áp lực càng gia tăng khi El Nino được dự báo sẽ mang đến thời tiết nóng hơn và khô hạn hơn trong nửa cuối năm.
Ông Maximo Torero, Nhà Kinh tế học của FAO cho biết: “Nông dân ở một số quốc gia đã bắt đầu xuống giống, nhưng buộc phải cắt giảm đầu vào do chi phí tăng cao. Nhiều khả năng nguồn cung toàn cầu sẽ trở nên thắt chặt hơn trong nửa cuối năm nay và đầu năm tới.”
Thực tế cho thấy, thị trường gạo rất nhạy cảm với biến động nguồn cung. Năm 2008, các biện pháp hạn chế xuất khẩu từ những nhà cung cấp chủ chốt đã khiến giá gạo tăng hơn gấp đôi, lên khoảng 1.000 USD/tấn, kéo theo bất ổn tại nhiều quốc gia. Gần đây hơn, giai đoạn 2022 - 2023 cũng chứng kiến giá tăng mạnh và làn sóng mua tích trữ, một phần do các hạn chế xuất khẩu từ Ấn Độ.
Logistics đã trở thành cơn ác mộng
Hiện tại, hoạt động vận chuyển gạo đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng. Một thương nhân tại Singapore thuộc một tập đoàn kinh doanh gạo toàn cầu cho biết: “Logistics đã trở thành cơn ác mộng, đặc biệt ở châu Á. Tình trạng thiếu bao bì PP, hạn chế xe tải vận chuyển ra cảng, cùng với gián đoạn vận tải biển đang khiến mọi thứ trở nên khó khăn hơn.”
Trong khi việc thiếu phân bón và điều kiện khô hạn đã ảnh hưởng đến năng suất của các vụ mùa nhỏ đang thu hoạch tại Đông Nam Á, thì vụ mùa sắp tới được dự báo sẽ chịu tác động mạnh hơn.
Tại châu Á, Ấn Độ, Thái Lan và Philippines thường gieo trồng vụ chính vào tháng 6 - 7, trong khi Việt Nam và Indonesia đang bước vào giai đoạn xuống giống vụ thứ hai. Phần lớn các nước trong khu vực canh tác từ hai đến ba vụ lúa mỗi năm.
Nông dân thu hẹp sản xuất
Bà Sripai Kaew-Eam, một nông dân 60 tuổi tại tỉnh Chai Nat (Thái Lan), cách Bangkok khoảng 151km về phía bắc cho biết, chi phí sản xuất đã tăng đáng kể. Hiện chi phí vào khoảng 6.000 baht (tương đương 183,99 USD)/rai, cao hơn nhiều so với mức 4.500 - 5.000 baht của vụ trước. Trong khi đó, giá lúa chưa xay xát bà bán được chỉ khoảng 6.200 baht/tấn.
Giá phân bón đã tăng lên 1.000 - 1.200 baht mỗi bao (từ mức 850 baht trước đây), buộc bà phải giảm một nửa lượng sử dụng. “Cả giá phân bón lẫn nhiên liệu đều tăng cao” bà Sripai nói.
Philippines - quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới cũng đang trong tình cảnh tương tự. Bà Arze Glipo, Giám đốc điều hành Quỹ Phát triển Nông thôn Tổng hợp cho biết, một số nông dân đang cân nhắc không gieo trồng hoặc giảm lượng phân bón, điều này chắc chắn sẽ kéo giảm sản lượng.
Theo bà, sản lượng gạo của Philippines có thể giảm tới 6 triệu tấn so với mức thông thường 19 -20 triệu tấn. “Điều này sẽ đẩy Philippines vào thế khó, khi nguồn nhập khẩu cũng thiếu chắc chắn do các hạn chế xuất khẩu, khiến việc bù đắp thiếu hụt trở nên rất khó khăn” bà Arze Glipo cảnh báo.
Tại Indonesia, dù nguồn cung phân bón không phải là vấn đề lớn, El Nino vẫn được dự báo sẽ làm giảm sản lượng. Cơ quan thống kê nước này ước tính diện tích thu hoạch giai đoạn tháng 3 - 5 sẽ giảm 10,6%, còn 3,85 triệu ha, trong khi sản lượng lúa chưa xay xát giảm 11,12%, xuống 20,68 triệu tấn.
Dù vậy, thị trường vẫn có một “tấm đệm” nhất định nhờ lượng tồn kho dồi dào sau nhiều năm được mùa. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ, Ấn Độ, quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới hiện nắm giữ khoảng 42 triệu tấn, tương đương gần 1/5 tổng dự trữ toàn cầu, góp phần giảm bớt tác động của sự sụt giảm sản lượng.
Hiện giá gạo các loại nhìn chung vẫn ổn định, song theo ông Torero, nhiều khả năng sẽ tăng ngay cả khi tình hình tại eo biển Hormuz sớm được cải thiện.
Ông nhận định, việc nhanh chóng khơi thông tuyến hàng hải này có thể giúp tránh một cú sốc nguồn cung lớn. Tuy nhiên, nếu trong vòng hai đến ba tuần tới tình hình chưa được cải thiện, “nguồn cung toàn cầu sẽ đối mặt với áp lực rất nghiêm trọng.”
