Góc nhìn

Đây là một lát cắt rõ nét của nhà nước số hiện nay. Quyền lực dữ liệu đang vận hành rất nhanh trong khâu giám sát, cưỡng chế. Nhưng cơ chế sửa sai, phản hồi và bảo vệ công dân trước sai sót hệ thống vẫn còn chậm chạp.

Hoãn xuất cảnh vì nợ thuế - dữ liệu biến thành công cụ cưỡng chế tuyệt đối

Giai đoạn đầu của chuyển đổi số quốc gia là số hóa và tích lũy dữ liệu. Giai đoạn tiếp theo, chính là giai đoạn chúng ta đang chứng kiến. Là liên thông dữ liệu để thực thi quyền lực quản lý.

Mã số thuế, căn cước công dân gắn chíp, tài khoản định danh VNeID và hệ thống kiểm soát xuất nhập cảnh của ngành công an được đấu nối. Một bộ máy giám sát vô hình nhưng toàn năng đã hình thành. Lệnh dừng xuất cảnh từ cơ quan thuế địa phương chỉ mất vài giây để chạy qua hệ thống. Nó được đồng bộ hóa và hiện lên màn hình của cán bộ công an cửa khẩu tại sân bay.

Một nhà báo ở Hà Nội đi công tác nước ngoài. Ra đến sân bay thì nhận lệnh tạm hoãn xuất cảnh vì nợ thuế. Khoản thuế “trên trời rớt xuống”. Tra cứu ra, anh mới biết đó là khoản thù lao được chi trả trong một sự kiện. Anh chưa từng dự sự kiện hay nhận thù lao của đơn vị này. Và để được gỡ lệnh hoãn xuất cảnh, anh chấp nhận đóng thuế tại chỗ, thậm chí chịu phạt. Nhưng mọi nỗ lực giải quyết tại chỗ đều không thành. Không thể đóng thuế tại chỗ. Không có cách nào giải quyết để kịp đáp chuyến bay kia cho chuyến công tác quan trọng.

Xem thêm: Doanh thu 1 tỉ/ năm, chưa 'có lời', bàn chi chuyện thuế!

Khóa bằng dữ liệu thời gian thực, gỡ bằng quy trình thủ công

Một người bị chặn xuất cảnh vì nợ thuế không thể xử lý vấn đề ngay tại sân bay. Họ phải quay về cơ quan thuế hoặc thực hiện thanh toán qua ngân hàng, chờ giao dịch được chuyển qua Kho bạc, chờ đối soát, chờ xác minh, chờ ký duyệt, rồi tiếp tục chờ dữ liệu cập nhật ngược trở lại hệ thống của ngành công an để được xóa khỏi danh sách hoãn xuất cảnh.

Toàn bộ quá trình này có thể kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày. Thậm chí lâu hơn nếu vướng cuối tuần hoặc sai lệch dữ liệu.

Điều này cho thấy một đặc điểm đáng chú ý trong kiến trúc quản trị số hiện nay. Hệ thống hiện nay có khả năng “khóa” quyền di chuyển quốc tế gần như tức thì. Trong khi chiều “gỡ” lại vận hành theo tốc độ… giấy tờ truyền thống. Như vậy, toàn bộ kiến trúc đang ưu tiên tối đa cho năng lực quản lý. Trong khi phần bảo vệ người dùng cuối vẫn mang logic của thời kỳ giấy tờ.

Đây là câu chuyện của nhiều hệ thống hành chính số khi bước sang giai đoạn liên thông dữ liệu. Ở đó, quyền lực số hóa được triển khai rất nhanh. Nhưng cơ chế sửa sai và giải cứu công dân khỏi sai sót dữ liệu lại phát triển chậm hơn nhiều.

Cách hành xử với những sai số dữ liệu

Bất kỳ hệ thống dữ liệu nào cũng có sai số. Sai số có thể đến từ nhập liệu, từ độ trễ đồng bộ, từ thay đổi pháp lý hoặc từ chính thực tế phức tạp của đời sống kinh tế.

Nhưng hiện nay, công dân không có công cụ nào để tự bảo vệ mình trước sai số hệ thống. Lệnh hoãn xuất cảnh có thể được kích hoạt gần như ngay lập tức. Nhưng không có quy trình bảo lãnh tạm thời. Không có cơ chế đối soát nhanh đối với các khoản nợ rất nhỏ. Không có một “nút khẩn cấp” để bảo vệ các trường hợp sai dữ liệu hoặc đã hoàn thành nghĩa vụ nhưng chưa kịp cập nhật.

Đây là bài toán lớn của nhà nước số.

Nhà nước đang chuyển từ “quản lý bằng hồ sơ” sang “quản trị bằng dữ liệu”. Và nguyên tắc quan trọng nhất không chỉ là sức mạnh của dữ liệu. Mà dữ liệu phải có cơ chế sửa sai tương ứng với tốc độ ảnh hưởng lên đời sống con người.

Nếu một công dân có thể bị tước quyền di chuyển quốc tế chỉ trong vài giây bởi một dòng dữ liệu liên thông, thì hệ thống cũng có nghĩa vụ trả lại quyền đó với tốc độ tương đương khi nghĩa vụ đã hoàn thành hoặc sai sót đã được xác minh.

Cảm giác an toàn của người dân

Việc sử dụng quyền xuất cảnh như một công cụ cưỡng chế chắc chắn hiệu quả trong việc thu hồi nợ thuế. Nhưng, liệu người dân đã có thấy tiện ích hơn, an toàn hơn khi sống trong hệ thống dữ liệu?

Có thể nói, câu trả lời là “chưa”. Vẫn đâu đó nỗi bất an rằng một dòng dữ liệu sai lệch nào đó có thể bất ngờ khóa lại một quyền lợi thiết thân của mình. Trong khi quá trình chứng minh mình “không có lỗi” lại chậm chạp, thủ công và… đầy bất lực.

Một nhà nước số hiện đại không chỉ được đo bằng tốc độ kết nối dữ liệu. Mà còn được đo bằng năng lực sửa sai, hoàn trả quyền lợi và bảo vệ công dân.

Bởi suy cho cùng, mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số là xây dựng một hệ thống quản trị khiến người dân cảm thấy mình được phục vụ, được bảo vệ và được đối xử công bằng. Ít nhất là công bằng trước dòng lệnh vô cảm của máy móc.

LÊ ĐẠT