Nam dược
Cây dược liệu vùng cao: Vì sao 'vàng xanh' chưa thể làm giàu cho số đông?
Những ngôi nhà gỗ lim tiền tỷ, những tấm vé du học Nhật Bản hay các "làng tỷ phú" sâm Ngọc Linh mọc lên giữa đại ngàn, đang vẽ nên một kỳ tích đổi đời nhờ cây dược liệu của đồng bào vùng cao. Thế nhưng, phía sau ánh hào quang của những điển hình thắt lưng buộc bụng làm giàu, phần lớn bà con nông dân vẫn đang loay hoay ở lằn ranh thoát nghèo. Vì sao "vàng xanh" rất quý nhưng vẫn chưa thể chia đều cho tất cả?
Từ những kỳ tích mang tên dược liệu...
Sa Pa mùa Actiso nở hoa, sắc tím phủ lên lưng núi như một lớp sương mỏng. Với nhiều hộ người Mông nơi đây, màu tím ấy là màu của no ấm, của nhà mới. Còn nữa, mùa của những đứa con được học hành, bước ra với thế giới.
Từ mô hình liên kết "4 nhà", cây Actiso đã bén rễ và làm thay đổi số phận của không ít gia đình. Như anh Thào A Từ (phường Sa Pa, Lào Cai), từ người đi làm thuê, nay đã đời sống đã khác hẳn. Anh đã cất được căn nhà sàn hai tầng hoàn toàn từ gỗ lim trị giá 1,6 tỷ đồng. Đồng thời nuôi các con ăn học đàng hoàng. Hay câu chuyện anh Má A Kỷ, người cha vốn chỉ học xong lớp xóa mù chữ. Cũng nhờ nửa héc-ta Actiso kết hợp rau trái vụ, mà có tiền cho con trai du học tại Nhật Bản. Hoặc, những người trẻ như Hạng Thị Cở biết đưa sàn nương lên mạng để livestream bán hàng.
Cách Sa Pa hàng nghìn cây số, tại vùng lõi sâm Ngọc Linh (nối liền giữa Nam Trà My, Đà Nẵng và Tu Mơ Rông, Quảng Ngãi), cũng xuất hiện những "kỳ tích xanh" được viết lên bởi đồng bào người Xơ Đăng. Từ chỗ chỉ biết phát rẫy làm nương, nay nhiều hộ dân đã trở thành những đại gia thực thụ. Những ngôi nhà biệt thự kiên cố trị giá vài tỷ đồng mọc lên giữa đại ngàn. Xe hơi tiền tỷ. Con em người Xơ Đăng được gửi xuống đồng bằng học. Cây dược liệu rõ ràng đã mang đến một xung lực mạnh mẽ. Nó mở ra giấc mơ đổi đời mà vài mươi năm trước người vùng cao không dám nghĩ tới.
...Đến khoảng lặng khi "vàng xanh" chưa thể chia đều
Thế nhưng, câu hỏi là: Vì sao số người thực sự bứt phá làm giàu như vậy vẫn là thiểu số? Đại bộ phận bà con vùng cao còn lại vẫn chỉ dừng ở mức "đủ ăn, thoát nghèo". Số khác thì tiếp tục loay hoay trong vòng xoáy mưu sinh.
Rào cản đầu tiên và lớn nhất chính là cái bẫy mang tên "vốn đầu tư ban đầu". Trồng dược liệu, đặc biệt là các loại cây giá trị cao như sâm Ngọc Linh, vốn không dành cho người tay trắng. Để thiết lập một vườn sâm đúng chuẩn dưới tán rừng, không dễ. Phải chi phí hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ. Đối với những hộ nghèo, đây là một con số không tưởng. Vì thế, họ đành ngậm ngùi đứng ngoài cuộc chơi. Sự phân hóa giàu nghèo từ đó âm thầm diễn ra ngay trong lòng bản. Hộ có sẵn tiềm lực hoặc doanh nghiệp miền xuôi ngày càng làm ăn lớn. Ngược lại, người nghèo bản địa thành lao động làm thuê theo ngày trên chính mảnh đất quê hương mình.
Ngay cả khi giải được bài toán vốn, câu chuyện tư duy canh tác và tính kỷ luật công nghệ lại trở thành một cái ngưỡng khó vượt qua. Sự thành công của các hộ như anh Má A Chu hay anh Thào A Từ, không phải ngủ một đêm mà có. Cây thuốc muốn vào chuỗi sản xuất của các tập đoàn dược phẩm, bắt buộc phải tuân thủ quy trình GACP nghiêm ngặt.
Thế nhưng, thói quen canh tác tự phát, "thấy người ta ăn khoai cũng vác mai đi đào" vẫn còn đó. Nhiều hộ ồ ạt xuống giống khi thấy giá cao, rồi lại bỏ bê khi thị trường hạ nhiệt hoặc gặp dịch bệnh.
Đây là chuyện khá phổ biến. Khoảng trống quy hoạch. Dự báo thị trường kém...Tất sẽ đẻ ra bấp bênh, làm ăn mò mẫm. Nghiêm trọng hơn, tại các vùng sâm quý, tình trạng trộm cắp và làn sóng sâm giả, chưa dứt. Nó khiến không ít gia đình rơi vào cảnh trắng tay, nợ nần chồng chất vì đánh cược sinh kế vào một canh bạc thiếu tính toán.
Bên cạnh đó, độ bền vững của giấc mơ dược liệu còn phụ thuộc vào cái bắt tay giữa doanh nghiệp và nhà nông. Thị trường luôn trong cơn rung lắc. Cả Actiso lẫn sâm Ngọc Linh về bản chất đều là những mặt hàng thuộc phân khúc cao cấp. Nếu lạm phát xảy ra, dòng chảy tiêu thụ dược liệu ngay lập tức bị nghẽn lại. Chỉ cần phía doanh nghiệp "hụt hơi", hạ giá thu mua để tự cứu mình, thì người trồng lâm nguy. Bởi toàn bộ rủi ro ở chót đuôi chuỗi giá trị sẽ dồn thẳng xuống vai người nông dân. Thiếu bao tiêu dài hạn lẫn cơ chế chia sẻ rủi ro từ phía Nhà nước, thì thất bại là rõ. Khi đó, khát vọng làm giàu của bà con vẫn mãi là một chiếc áo quá rộng.
Cuối cùng, có quá ít người trẻ nhạy bén với công nghệ, biết livestream để mang sản phẩm từ nương rẫy đến thẳng tay người tiêu dùng. Đại bộ phận đồng bào thiểu số lớn tuổi vẫn đang bị bủa vây bởi rào cản ngôn ngữ và tư duy giao thương truyền thống.
Cho nên không lạ, là tại nhiều địa phương cho thấy, vẫn hơn 80% sản lượng dược liệu vẫn phải xuất thô hoặc bán tươi. Và như thế, giá trị thu về của người nông dân bị bào mòn đáng kể.
Hành trình đưa "vàng xanh" về đúng giá trị thực
Điều cần nhất ở đây, không phải là mở rộng diện tích. Chúng ta cần một chiến lược đồng bộ "nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp dẫn dắt, nông dân làm chủ".
Thực tế các địa phương cho thấy, tình trạng quy hoạch "trên giấy" còn rất nhiều. Cái cần ở đây là thiết lập rõ rệt các vùng trồng chiến lược gắn liền với bảo hộ nghiêm ngặt chỉ dẫn địa lý. Đi cùng là chốt chặn pháp lý mạnh mẽ để quét sạch nạn sâm giả, dược liệu lậu.
Vốn, là vật cản lớn nhất, mà ngay cả doanh nghiệp lớn trồng dược liệu vẫn bế tắc lối vào. Lí do, ngân hàng không chấp nhận định giá đất rừng và giá trị cây. Lãi suất ưu đãi đặc biệt, dài hạn, ưu tiên rót trực tiếp cho các nhóm hộ và hợp tác xã bản địa… Đó là cách giúp người nghèo thoát kiếp làm thuê trên đất mình.
Nhưng, phải làm ăn lớn, tức cần doanh nghiệp lớn làm ăn chiến lược. Nhà nước cần áp dụng các cơ chế trải thảm đỏ thiết thực như miễn giảm thuế và hỗ trợ mặt bằng sạch. Có như vậy thì mới có các nhà máy chế biến sâu đặt ngay tại vùng nguyên liệu. Làm được điều đó, thì phần giá trị gia tăng cao nhất mới thực sự ở lại với bản làng. Nó sẽ giúp người nông dân chặt dứt điệp khúc "được mùa mất giá" đầy rủi ro.
Chưa hết, nếu chỉ chuyển giao quy trình sạch GACP theo phương thức cầm tay chỉ việc, là chưa đủ. Phải phổ cập kỹ năng thương mại số và giao thương hiện đại cho thế hệ trẻ vùng cao. Bởi đó chiếc cầu nối ngắn nhất để nông sản bước vào thị trường.
Làm được những điều đó, may ra lập được con đường bền vững nhất cho cả cộng đồng vùng cao.
