Chính sách
Bi kịch đuối nước lặp lại khi tuổi thơ nông thôn không còn như trước
Vụ 5 học sinh tử vong trên sông Lô ở Phú Thọ chiều 18/5 khiến nhiều người bàng hoàng không chỉ vì số lượng nạn nhân, mà còn bởi mô-típ quá quen thuộc của những tai nạn kiểu này: một em gặp nạn, các em còn lại lao xuống cứu bạn rồi cùng bị dòng nước cuốn đi. Một bi kịch mang tính bản năng cộng đồng rất Việt Nam, và cũng lặp lại gần như mỗi mùa hè.
Nhưng, sông nước bây giờ không hẳn nguy hiểm hơn trước, chỉ là đời sống, tuổi thơ, và kết cấu cộng đồng nông thôn đã khác.
Những dòng sông vẫn vậy, nhưng đời sống nông thôn đã đổi thay
Chuyện con nít tắm sông từng là một phần rất bình thường của tuổi thơ ở nông thôn Việt Nam. Nhiều thế hệ lớn lên cùng ao làng, bãi bồi, con kênh đầu xóm. Mùa hè gắn với tiếng gọi nhau đi tắm sông buổi chiều, với những đứa trẻ biết bơi từ rất sớm. Trẻ, dòng nước trở nên quen thuộc như một phần đời sống.
Điều đó không có nghĩa ngày xưa an toàn hơn. Đuối nước trẻ em ở nông thôn chưa bao giờ là chuyện hiếm. Chỉ là ngày xưa, mật độ tin tức thấp hơn, mạng xã hội chưa tồn tại. Nên nhiều tai nạn chỉ dừng lại trong ký ức của một làng quê nhỏ.
Nhưng xưa và nay cũng có những khác biệt, ở kỹ năng về nước của cộng đồng sống gần sông nước. Ngày trước, con nít nông thôn biết bơi từ rất sớm. Nhưng bơi không phải nhờ học bài bản, mà vì lớn lên cùng nước. Chúng hiểu đoạn nào có xoáy, đoạn nào sâu, lúc nào nước đổi dòng, bãi bồi nào nhìn cạn nhưng dưới chân là hố sâu.
Kiểu kinh nghiệm ấy không nằm trong lớp học, trong hồ bơi, mà trong chính đời sống và tri thức cộng đồng.
Một thế hệ gần màn hình hơn gần thiên nhiên
Trẻ em hôm nay lớn lên trong một cấu trúc đời sống rất khác. Nhiều em ít vận động ngoài trời, ít tiếp xúc tự nhiên. Trẻ cũng ít có cơ hội tích lũy những kỹ năng sinh tồn kiểu “bản năng nông thôn” như các thế hệ trước.
Trong khi đó, phụ huynh ngày càng bận rộn hơn, cộng đồng làng xã lỏng hơn và những “đôi mắt người lớn” quanh bến sông cũng ít đi. Ngày trước, một bến nước thường luôn có người lớn qua lại. Người giặt đồ, người chăn vịt, người làm đồng. Trẻ em đi tắm sông dù nguy hiểm. Nhưng có bơi lội thì vẫn nằm trong một không gian cộng đồng có người quan sát.
Còn bây giờ, nhiều vùng quê vắng người hơn vào ban ngày. Người lớn đi làm xa. Lao động phân tán hơn. Trẻ có nhiều khoảng thời gian tự chơi với nhau mà không có giám sát.
Trong khi đó, mùa hè và nhu cầu được chơi ngoài trời của trẻ thì vẫn còn nguyên. Một dòng sông nhìn rất hiền nhưng có thể cực kỳ nguy hiểm với người thiếu kinh nghiệm. Dòng chảy xiết, hố sâu, lạch nước hay xoáy ngầm không đùa với con trẻ.
Bi kịch của phản xạ cứu bạn
Điều ám ảnh trong nhiều vụ đuối nước ở Việt Nam là những thương vong tập thể. Một em gặp nạn, những em còn lại gần như luôn lao xuống cứu bạn theo phản xạ tự nhiên. Các em không thể bỏ bạn.
Nhưng cũng chính phản xạ đầy bản năng ấy lại khiến bi kịch thường trở nên lớn hơn. Người không đủ kỹ năng cứu hộ khi xuống nước rất dễ bị người đang hoảng loạn kéo chìm cùng. Đừng nghĩ biết bơi là biết cứu người, nếu không có kỹ thuật. Và bơi trong hồ khác rất xa với việc đối diện dòng nước tự nhiên ngoài sông.
Sông nước nông thôn - niềm vui không thể phủ nhận
Có lẽ vì mạng xã hội và nhịp tin tức dày đặc hơn trước, mỗi vụ việc giờ đều hiện lên rõ ràng hơn, ám ảnh hơn và lan xa hơn. Cứ bước vào mùa hè, xã hội gần như lại chuẩn bị tinh thần cho một “mùa tai nạn”.
Từ những vụ đuối nước ở ao làng, hồ thủy lợi đến các con sông lớn, mô-típ cứ lặp đi lặp lại: trẻ nghỉ hè, tụ tập đi tắm, một phút hoảng loạn. Và rồi sau đó, nhiều gia đình cùng lúc nhận tin dữ.
Điều đó khiến mùa hè ở nông thôn Việt Nam luôn tồn tại một cảm giác vừa quen thuộc vừa bất an. Nó vẫn là mùa của tự do, của sông nước và tiếng trẻ con ngoài đồng bãi. Nhưng nó cũng là mùa thấp thỏm, ngại ngần của người lớn.
Nhiều quốc gia sông nước trên thế giới đã chấp nhận một thực tế rằng không thể tách trẻ em hoàn toàn khỏi ao hồ, sông suối. Điều họ cố gắng làm không phải là biến trẻ thành những người sợ nước, mà là giúp các em hiểu nước nguy hiểm ra sao.
Có lẽ đó cũng là điều Việt Nam đang đối diện. Bởi trong một đất nước sông ngòi dày đặc như Việt Nam, dù tin dữ thỉnh thoảng lại làm xã hội giật mình, quặn thắt, nhưng rồi trẻ vẫn sẽ tìm đến nước mỗi mùa hè.
