Chuyện làm ăn
Du lịch cộng đồng từ... lòng tự tôn bản địa |Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Trong khi nhiều làng quê đang dần bị "Kinh hóa", đánh mất bản sắc vì du lịch; thì có những vùng đất tại miền Trung đang chuyển động rất khác.
Ở đó, từng nông dân, diêm dân, hay những bà cụ làng chài từng mang nặng mặc cảm nghèo khó bỗng trở thành những "người thầy". Họ tự tin đứng lớp, truyền trao tri thức bản địa. Khách đến, trả "học phí", học cách sống chậm lại và được sưởi ấm bởi tình thân nguyên sơ.
Thông qua sự dấn thân của những người mở đường tận tụy, loạt bài viết sẽ đưa độc giả bước vào một hành trình "du lịch học tập cộng đồng" - nơi đánh thức lòng tự tôn, để những người yếu thế tự đứng lên giữ rừng, giữ biển và kiêu hãnh sống bằng chính di sản của tổ tiên mình.
Bài 1: Gò Cỏ - Từ những năm tháng 'không có đám cưới, chỉ có đám tang'
Bài 2: “Làm du lịch không cần biết tiếng Anh, chỉ cần biết… tiếng làng mình”
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
Bài 5: "Cộng đồng này không chỉ nghèo mà còn tổn thương"
Bài 3: Bí mật ‘hoang sơ và văn minh’ về Gò Cỏ
Có một chi tiết Nhung kể khiến tôi nghĩ mãi. Cô nói rằng ở Sa Huỳnh ngay gần Gò Cỏ - không khí làng xóm đã khác hẳn. Từ ngày bé cô đã không thấy cái chất mà cô gặp được ở trên làng. “Dưới đó với trên này khác lắm. Như hai nơi hoàn toàn không còn gì liên quan đến nhau nữa”.
Càng đi xa, càng muốn quay về
Cô sinh ra và lớn lên ở Sa Huỳnh, học và làm việc ở Nhật, rồi về nước - nhưng chỉ đến Gò Cỏ, cô mới có cảm giác gặp lại thứ gì đó rất quen, rất xa, rất thiếu.
“Trước giờ tôi chưa từng sống trong cái không khí đó. Nhưng tới đây, tự nhiên thấy quen, thấy gần, như không phải lần đầu mình ở đây”, Nhung nói. Còn người lữ khách kia, sau mười ngày ở Gò Cỏ đã viết: “Mỗi ngày ở Gò Cỏ là một ngày tôi tập cách sống chậm hơn, đơn giản hơn, biết ơn hơn. Không mục tiêu cần phải đạt được gì, chỉ đơn giản là được sống, được thở, được là chính mình”.
Đây không phải là câu chuyện của riêng nước ta, cũng không phải là điều gì mới. Nhưng trong một thời mà mọi thứ đang trở nên giống nhau nhanh đến mức chưa từng có - từ nhịp sống, không gian đến cách con người kết nối - thì cái khao khát tìm về một nơi còn nguyên sơ, chưa kịp đổi thay, lại trở nên rõ rệt hơn bao giờ hết.
Người ta không ngại bay vài tiếng, đi thêm mấy cây số đường làng, ngủ võng thay vì nệm êm. Miễn là thoát ra được cái cảm giác nơi nào cũng na ná nhau. Những thứ từng bị xem là thiếu thốn - sự im lặng, nhịp sống chậm, bữa cơm đạm bạc, ánh đèn vàng - bỗng trở thành thứ người ta tìm kiếm. Nhưng trớ trêu là, khi những điều ấy bắt đầu được gọi tên, được định giá, thì chính nơi giữ được chúng cũng bắt đầu đổi khác. Và cái mất đi thường là thứ không thể lấy lại.
Bà Vân có một cách nhìn rất rõ về những người tìm đến Gò Cỏ. Bà chia giản dị: người đến để vui chơi, tìm cái náo nhiệt. Và người đến để nghỉ ngơi, để hiểu làng.
“Người đến để chơi thì chỗ nào cũng có. Còn người đến để học, để hiểu - thì chỗ như đây mới có”. Bà nói vậy, như một điều hiển nhiên. Nhưng từ cái nhìn đó, người Gò Cỏ biết mình nên giữ lại điều gì.
'Không gì dễ bằng làm giàu'
Ông Sung từng nói: “Tôi không đầu tư vào công trình, tôi đầu tư vào con người”. Câu nói ấy, ông rút ra từ những lần đổ tiền vào hạ tầng nhưng cuối cùng không giữ lại được gì.
Ông Sung nói rất thật: “Với tôi, không có gì dễ bằng làm giàu”. Ông từng nổi danh trong giới sưu tầm đồ cổ. “Cả danh lẫn tiền không thiếu, nhưng chưa bao giờ thấy hạnh phúc. Chỉ đến khi về Gò Cỏ, kết nối được bà con lại với nhau, để bà con đồng lòng đi lên. Lúc đó tôi mới thực sự thấy cuộc đời mình hạnh phúc”, ông nói, nhẹ như không.
Điều ông chọn, nghe thì đơn giản. Đó là ở lại với người yếu thế, cùng họ đi từng bước một. Và nhìn họ đứng dậy bằng chính sức mình. Triết lý ông đặt ra cho mô hình là “yếu cộng yếu thành mạnh”. Nó không giống với cách người ta vẫn làm. Và cũng vì thế, ông đi một mình khá lâu. Những người từng hợp tác rồi cũng rời đi. Vì không ai tin con người với con người có thể đi cùng nhau mà không có cạnh tranh. Nhưng ông vẫn ở lại.
Hoang sơ và văn minh
Và hôm nay, ở Gò Cỏ, không chỉ có những bà cụ ngoài bảy mươi tuổi đứng dậy làm du lịch. Còn có những bạn trẻ khiếm thính ngồi hướng dẫn khách làm gốm, vẽ tranh. Có cô gái từ Hà Nội ở lại gần năm năm không nghĩ đến chuyện rời đi…
Những điều ấy khó giải thích bằng thu nhập hay cơ hội. Ông gọi đó là “khởi nghiệp từ tâm”. Là khi người ta tìm được một nơi mà mình được nhìn nhận như chính mình, không phải bằng chức danh hay bằng cấp.
Thảo Ngân, học sinh lớp 11 Trường THPT Trần Quốc Tuấn, sau chuyến đi Gò Cỏ, viết: “Em không biết hoạt động của các anh chị có mang lại nhiều thu nhập không. Nhưng đến đây, em tìm lại được nội tâm và suy ngẫm về cuộc đời”…
Buổi chiều, tôi ngồi với các bà ở quán tạp hóa nhỏ giữa làng. Bà Vân nói Gò Cỏ chọn một con đường khác - hoang sơ và văn minh. Cái logo của làng cũng mang hai chữ ấy.
Hoang sơ ở chỗ người dân không thay đổi cuộc sống của mình để phục vụ du khách. Nửa đêm đàn ông vẫn ra biển. Các bà vẫn mang cá xuống chợ Nại, vẫn làm muối trên gành đá, vẫn hái rau rừng. Họ vẫn luộc khoai theo cách ông bà truyền lại. Du lịch chỉ là thêm một công việc chứ không thay thế tất cả. Văn minh ở chỗ người dân hiểu quyền của mình, biết giá trị của làng mình. Bà con không nhận “bo” vì xác định mình là chủ nhà, không phải người làm thuê, và có những quy ước chung để nhắc nhau giữ lấy nếp làng.
Tôi rời Gò Cỏ lúc trời chạng vạng. Sau lưng, sóng vẫn đập vào gành đá như triệu năm trước và hàng vạn năm sau. Trong tay tôi không có đặc sản, không có quà lưu niệm, không có hình check-in. Tôi mang về thứ không thể xếp vào va li: tiếng bà Vân hát bài chòi trong hội trường im lặng; hình ảnh chú Có đứng đầu làng đêm khuya chờ khách; câu nói của Nhung về cái không khí mà cô “chưa từng tiếp xúc” trước đó; và lời bà Gá hỏi trước lúc chia tay: “Con xuống biển, xuống gành chưa? Xuống thăm đằng muối chưa? Xuống là thấy”.
Gò Cỏ không quảng cáo hay mời chào. Gò Cỏ chỉ sống, để người ta tự đến, tự hiểu, và tự nhận ra mình đang thiếu gì. Ở đó, không ai đến để mua một trải nghiệm. Người ta đến để được trở về.
Bài 4: Ông Đoàn Sung - Người đi ngược
