Văn hóa
Bản thảo thành tro và tiếng thảng thốt của ông già Cơ tu
“Tau đọc nhiều người viết về văn hóa Cơ tu, bậy và ẩu lắm. Anh phải viết, không thì con cháu về sau hiểu sai về ông cha, về núi rừng”. Nhưng hỏa hoạn đã thiêu trụi tất cả. Bao năm tâm huyết với mấy trăm trang bản thảo về văn hóa Cơ Tu, giờ chỉ còn là niềm cay đắng của một "kỳ nhân" miền biên viễn.
Chỉ còn tàn tro
Bạn nhắn: “Nhà ông Briu Pố cháy rồi anh ơi!”.
Tôi nghe, rụng rời chân tay. Briu Thị Sen - con gái ông, là Phó Bí thư xã Tây Giang, nói như nghẹn qua điện thoại: “Cháy hết chú ơi, may mà cứu được ba. Ổng đang ngồi viết, xì cháy bình ga bếp mà không hay. Bản thảo văn hóa Cơ tu cũng cháy hết rồi, rứa mà bữa trước nói là viết xong nhờ chú in giùm…”.
Như có vật nặng đè ngực tôi. Nhà ông ở thôn Arớh, xã Lăng, nay là xã Tây Giang -Đà Nẵng, là nơi tôi đến mỗi khi lên đó.
Thế là hết. Tất cả những gì tích cóp suốt một đời người đàn ông sinh năm 1949 ấy đều hóa thành tro bụi. Quần áo, tiền bạc, những bộ chiêng ché cổ quý giá, những bức tượng gỗ tạc hình nhân, và cả xấp giấy khen, bằng khen minh chứng cho một đời cống hiến... tất cả đều không thắng nổi sức nóng của lửa. Tôi hình dung ông đứng đó, bóng đổ dài trên nền đất cháy sạm, mắt người già không biết đọng ở đâu.
Phải mấy ngày sau, tôi mới điện. “Không còn chi nữa em. Hết rồi". Lời ông già như có than, có bụi, khô rang, cụt ngủn, không nghẹn, trơ khấc như rừng trơ trọi vừa đi ra cơn bão lửa. Ông nói đến đây là dừng. Tôi cũng dừng. Có gì đó như núi lở, sông trôi, như rẫy đen phủ kín con suối gần nhà, như cái chớp mắt loang máu chiết ra từ tim.
"Kỳ nhân" đại ngàn và sứ mệnh giữ hồn văn hóa Cơ Tu
Bríu Pố không phải là một già làng bình thường. Ông là người Cơ Tu đầu tiên tốt nghiệp đại học chính quy vào năm 1977. Đây là một trí thức hiếm hoi của vùng cao xứ Quảng những năm tháng gian khó. Ông đã trải qua đủ các cung bậc của đời người: từ một nhà giáo đứng trên bục giảng truyền chữ, đến một Bí thư xã tận tụy với dân, rồi về hưu làm vườn, trở thành "vua Ba kích" làm giàu cho quê hương.
Người ta phong cho ông "4 giỏi": Giỏi học chữ, giỏi làm giàu, giỏi giữ văn hóa và giỏi vận động dân bản. Ở tuổi ông, thì người già vùng cao, việc chính là chỉ ngồi ngắm núi, mơ về giàng, về rừng và nói điều trời đất. Nhưng ông thì khác. Lần nào cũng thế, tôi lên, hoặc ông ở rẫy, hoặc cúi mình trên chiếc bàn gỗ, miệt mài với từng dòng bản thảo, sưu tầm từng câu lý, cách tạc tượng, cách dệt thổ cẩm, những tập tục nếp ăn ở, cưới xin, ma chay... Có lúc cả tháng ông không có nhà. Vùng Hòa Bắc sát thành phố Đà Nẵng, A Lưới, Nam Đông ở Huế mời ông đến... thị phạm làm nhà Gươl, nhà mồ, đục tượng; lên Tây Nguyên đi thi đục tượng, ôm về giải lớn.
Nhưng không dưới hai lần ông nói với tôi: “Tau đọc nhiều người viết về văn hóa Cơ tu, bậy và ẩu lắm. Anh phải viết, không thì con cháu về sau hiểu sai về ông cha, về núi rừng”. Ông thủ đắc khá lớn vốn sống của dân tộc mình. Ngay cả cách lí giải của ông về một hiện tượng gì đó, rút lại sau bao năm chiêm nghiệm, dấn thân, đều đẫm hơi thở núi rừng, thoát thai từ nhịp rẫy nhịp lửa nhịp cồng chiêng, mà tất thảy đều không hề cắt đứt với sự ngưỡng kính mẹ rừng, trời đất và sự tôn trọng, yêu thương vạn vật.
Một lần tôi và ông uống rượu. Rót ra, ông uống trước một hớp, nói: "Không phải anh tham uống, không tôn trọng em, nhưng tục lệ Cơ tu là chủ nhà uống trước để chứng tỏ trong rượu không có lá ngón, thuốc độc. Những nếp sống như thế, không viết rõ ràng, thì làm sao con cháu hiểu, người Kinh hiểu về văn hóa Cơ tu?".
Không có máy tính, ông mua mấy cuốn vở học trò, bút bi, hết đâu mua đó, cặm cụi viết. Tôi hiểu ông muốn để lại cho con cháu một "bộ gen" văn hóa lõi ròng, để người Cơ Tu mãi là người Cơ Tu, thấy dân tộc mình là mảnh văn hóa chói sáng trên bản đồ các dân tộc anh em, cũng là để tộc người khác nhìn vào văn hóa Cơ tu mà hiểu cho cặn kẽ những cư dân ngụ nơi đầu con suối, nơi chập chùng triền đồi, rừng sâu. Cứ sợt google đi, sẽ hiện ra ông già Cơ tu tóc bồng bềnh bạc trắng như mây núi. Nhưng ông không sống bằng "trending" trên cõi mạng. Ông sống bằng hơi thở của rừng, bằng ký ức của tổ tiên được chuyển hóa qua ngòi bút. Mấy trăm trang bản thảo ấy chính là cội nguồn, là bản sắc, những thứ mà AI hay Google không bao giờ có thể tìm thấy, vì chúng nằm trong trái tim và sự quan sát tinh tế của một người gắn cả đời mình với đại ngàn.
Tủ rượu ngoại và tủ sách trống
Không hiểu sao, sau cú điện thoại như cú thắt đột ngột của tim từ cơn đột quỵ, tôi lại nhớ lời một ông lãnh đạo tỉnh phát biểu trước các vị quan chức trong cuộc họp bàn về phát triển văn hóa: "Vào nhà các anh, chỉ thấy toàn tủ rượu chứ không thấy tủ sách".
Một tiếng giễu nhại hơn hài kịch Molie đặt cạnh căn nhà cháy của ông Pố. Người ta dành những vị trí trang trọng nhất để trưng bày rượu ngoại, tự hào về độ lâu năm, xuất xứ của một chai rượu mạnh, chứng tỏ sự giàu sang, biết chơi và chơi sang. Còn ông Pố, một ông già quanh năm cúi mặt trên rẫy, rảnh thì ngồi đục đẽo tượng, sưu tầm rồi bày biện bản thảo, mà đằng sau những chữ viết, là nỗi thét gào của cơn đau văn hóa phai màu, biến dạng.
Rồi tiếng cười đâu đó lại hiện ra, nhìn tôi như kẻ lạc lõng. Nhưng tôi không kìm được ý nghĩ chua chát cứ lan nhanh như lửa trên rẫy mùa hè. Nhà cháy có thể dựng lại, nhưng nếu những bậc chức sắc chỉ biết đến rượu ngoại nhưng miệng thì nói như... hát về giữ gìn văn hóa, thì đó mới là thứ thiêu rụi bản sắc dân tộc nhanh hơn cả ngọn lửa. Rượu tàn canh, sẽ trống rỗng. Còn ông già Pố, có lẽ không biết có người từng nói vậy, cả đời ông chưa chạm môi rượu ngoại, chỉ biết rượu cần ủ từ men lá và suối nguồn và hồn núi đang dần rỗng ruột, chôn vùi đâu đó giữa xanh thẳm nghìn trùng.
Nhưng so sánh cũng chẳng để làm gì. Nỗi cô đơn văn hóa, là thứ dựng hình hài cho những đại lộ về sau, nhưng kẻ gánh cô đơn đó, không suối nguồn rửa sạch được u sầu.
Già làng Bríu Pố đã chạm tuổi 80, đôi tay ông có lẽ đã run hơn sau trận hỏa hoạn kinh hoàng ấy. Những trang bản thảo mới ư, không biết có hiện hồn…
