Văn hóa
Giữa Triển lãm Bonsai & Suiseki Sông Thu, gặp người đọc bản thảo đất trời
Hơn một tuần qua, con đường ngang sân vận động Duy Xuyên (thuộc xã Nam Phước, TP Đà Nẵng) cứ thấy nhiều người đi chầm chậm, rà lại… hỏi đường. Từ Tỉnh lộ 610 rẽ đến cổng sân vận động, chếch sang trái đi về hướng chợ Đình tầm 300 mét là thấy điểm đến đông vui mà bà con đang tìm đến: Vườn cây cảnh Phước Hà - nơi đang diễn ra Triển lãm sinh vật cảnh Bonsai & Suiseki do Hội Sinh vật cảnh Sông Thu tổ chức.
Một lát cắt ít người biết “Đá Duy Trung”
Khu vườn Phước Hà như đang trong một cuộc… “chơi lớn”. Cả khu vườn có đến 500 tác phẩm bonsai và suiseki do anh em nghệ nhân sinh vật cảnh (SVC) đem đến góp vui cùng triển lãm. Trời như đổ lửa. Người đứng rải rác từ ngoài cổng vào đến tận trong sân, cứ rì rầm bàn bạc, rồi í ới gọi nhau bằng biệt danh. Đây là triển lãm Sinh vật cảnh Bonsai và Suiseki đầu tiên của CLB Sông Thu - tiền thân là CLB Duy Xuyên. Duy Xuyên là tên huyện cũ. Từ lúc sáp nhập địa giới hành chính, anh em nghệ nhân thống nhất đổi tên câu lạc bộ thành Sông Thu - tên con sông Thu Bồn chảy qua vùng đất này. Thành ra, đây cũng là triển lãm “trình làng” từ khi CLB này mang cái tên mới.
Trong 500 tác phẩm bonsai và suiseki tại triển lãm, có một nửa là của các nghệ nhân trong CLB Sông Thu, còn lại là của các nghệ nhân thuộc các CLB SVC Hội An, CLB SVC TP Đà Nẵng, CLB SVC Huế, CLB SVC Quảng Ngãi, CLB Mai Vàng và các nhà vườn tại Thăng Bình, Quảng Ngãi mang đến. Người đi xem không thể đi một lần mà xem hết triển lãm. Hầu hết họ bị “níu” lại bởi dáng vẻ của một cây bonsai, hay hình thù đặc biệt của một tác phẩm suiseki. Nhiều người phải quay lại vài lần để “xem cho hết”.
Chúng tôi quay lại triển lãm vào tối 10/4, ông Phước Hà đang nói chuyện với vài người quen. Ông chơi cây bonsai và đá suiseki đã hơn 20 năm, đặc biệt đầu tư vào cây bonsai giá trị cao. Phước Hà cũng thuộc hàng “có tên tuổi” trong giới bonsai. Nhưng nói về CLB Sông Thu hay vùng đất Duy Xuyên, ông liền nói ngay đến một cái tên khác: đá Duy Trung.
Theo ông Hà, đá Duy Trung rất có tiếng trong giới chơi sinh vật cảnh. Duy Trung là một xã của huyện Duy Xuyên cũ. Nơi này có một ngọn núi lửa cũ, tạo sinh ra chất đá rất đặc biệt, lại được bào mòn bởi sông suối nên đá tự nhiên đã rất khác biệt.
Nhưng dân chơi sành sõi đều biết, đá chỉ hồn nhiên là đá. Cho đến khi gặp đúng người, đá mới được phát lộ bằng… một cái nhìn, rồi trở thành tác phẩm. Từ phát hiện của nghệ nhân, trong viên đá tự nhiên chợt thấy bóng dáng một gương mặt, một dãy núi, một hình thú, hay một dáng dấp trừu tượng nào đó…
Trong nghệ thuật đá cảnh, người ta ưu tiên giữ nguyên bản hình thù của đá. Nghệ nhân chọn được đá trong tự nhiên, hoặc ở... một bãi bán đá theo ký nào đó, phát hiện trong đó một hình ảnh rồi khởi sự hành trình tạo tác. Tất cả những thứ họ làm thường là đi đến xưởng mộc hoặc xưởng gốm, làm một cái đế hoặc cái đôn để đặt viên đá lên, dựng đúng hướng để hình ảnh hiện ra rõ nhất. Chỉ họa hoằn lắm, nghệ nhân mới phải can thiệp bằng điêu khắc. Với những tác phẩm đã đục, sửa, giá trị sẽ giảm đi nhiều.
Gốc gác của đá vẫn từ núi non, từ sông suối. Thường thì sẽ có những người đi ghe nhặt đá từ tự nhiên về, bán lại cho nghệ nhân theo ký. Người bán cũng nhặt đá… có chọn lọc, chỉ nhặt những viên đá nhỏ và “có vẻ có ý nghĩa gì đó”. Nghệ nhân mua lại, chọn thêm lần nữa bằng thẩm mỹ và cảm quan nghệ thuật của riêng mình.
Một người chơi đá đứng gần chỗ chúng tôi chia sẻ thêm, có khi viên đá trượt qua tay nhiều nghệ nhân mà không ai phát hiện, nhưng một ông nghệ nhân nào đó nhìn thấy trong nó… một bức tranh. Ông mang về, đặt nó vào một tiểu cảnh, và ai nhìn vào cũng thấy rõ một bức tranh trừu tượng. Cái nhìn, khả năng liên tưởng và cả… nghệ sĩ tính của người chơi gần như quyết định giá trị của tác phẩm. Để từ đó, họ có thể xếp đặt, chọn góc, thậm chí chỉ xoay vài độ, một viên đá vô danh đã có thể trở thành một tác phẩm tiền tỷ.
Sinh vật cảnh bonsai & suiseki - một cuộc chơi lớn
Ở một lối đi khác, một nhóm người đang đứng quanh một cây sanh mà tấm tắc. Anh Cương Bonsai từ Đà Nẵng vừa chốt mua cây này với giá 60 triệu đồng. Anh Cương vẫn chưa hết hào hứng, cứ đứng ngắm cái cây với vẻ mãn nguyện. Chủ nhân mới của cây sanh chia sẻ, anh đã theo cây này qua nhiều triển lãm mà nay mới mua được, cây vốn của một nghệ nhân ở Liên Chiểu (Đà Nẵng). Anh vừa mua xong thì ông chủ vườn Phước Hà tới… trả giá 65 triệu, tức có thể lời ngay 5 triệu đồng, nhưng anh Cương từ chối. Anh đùa:
- Anh Hà chưa có duyên với cây ni rồi hỉ.
Tất cả bật cười.
Hỏi anh Cương sao lại theo đuổi cây này, nó có gì giá trị. Anh nói đây là cây sanh dòng lá Nam Điền, có độ già và chất lá rất đẹp, cây này lại có gốc khá “hầm hố”, đẹp đều các góc, chơi được cả 2 mặt nên khá giá trị. Những tay chơi đứng gần đó bồi thêm: trên thị trường sinh vật cảnh, sanh Nam Điền đang rất hot.
Trong lúc mọi người đang xôn xao về cú chốt đơn của anh Cương Bonsai thì có người chỉ về một góc khác, nói mới có người tìm tới chốt đơn một cây bonsai nào đó “cả tỷ bạc”. Tên của chủ cây có vẻ “ai cũng rành”, mọi người thay nhau kể thêm rằng chính nghệ nhân đó đã mang cây đi triển lãm vài nơi, đã có vài người hỏi mua tiền tỷ nhưng anh nhất quyết không bán, thì nay lại thấy anh mang cây đến “chơi” cùng Triển lãm SVC của CLB Sông Thu.
Chúng tôi không kịp hỏi danh tính hay vị trí của tác phẩm bạc tỷ nọ, vì đã kịp sà vào những tác phẩm đẹp ngỡ ngàng ở gần đó. Dễ thấy người ở đây đa phần đều là dân nhà nghề. Họ có nhà vườn, có kinh doanh, nhưng khi đứng trước cây, trước đá, họ là một người chơi thứ thiệt. Có người đi triển lãm chỉ để… canh mua một tác phẩm nào đó, lần này chưa mua được thì lần sau quay lại. Có người đầu tư tiền tỷ vào vườn cây, miệt mài chăm sóc, nhưng chỉ cần có ai mua một tác phẩm với giá mười mấy triệu đã khiến họ vui như Tết. Đó là niềm vui của sự đồng điệu. Bởi cũng là đá, là cây, nhưng những cảm xúc, hình thù làm rung động trái tim nghệ nhân, biết đâu chỉ là một tương tác tình cờ và… duy nhất. Nên chi, người chơi sinh vật cảnh rất quý sự sẻ chia, kết nối. Ngoài việc kết nối để có cộng đồng, thì mục đích chia sẻ những cảm xúc nghệ thuật là điều gắn kết họ với nhau.
So với Hội An, Quảng Ngãi hay Bình Định – những nơi có làng nghề lâu đời – Duy Xuyên không phải nơi có hoạt động sôi nổi nhất về SVC. Nhưng nơi này cũng sinh ra những cái tên nổi tiếng như Phước Hà, Lâm Tùng, Lưu Đức Hợi… trong giới bonsai; hay Nguyễn Sơn, Nguyễn Viết Đi, Đặng Sang, Phan Phước Ngọc, Trần Văn Anh… trong giới suiseki.
Người chơi bonsai và suiseki không hẳn là người “tạo ra” cái đẹp. Họ giống người đi tìm, “tham gia” gọi tên cái đẹp, cho nó một ngôn ngữ để kết nối với con người. Qua sự tham gia của nghệ nhân, con người sẽ có được một thế cây tuyệt tác trong một thân cây còn dang dở, có một dáng núi trong một viên đá vô danh, và đôi khi, có cả sự rung động của mình với sự tĩnh lặng của hồn thiêng sông núi.
Đứng giữa hàng trăm cây bonsai cùng những viên đá chất chứa hình hài, chợt bồi hồi khi nghĩ đến gốc gác của đá, của cây. Tất cả đều đến từ trời đất này, đều hiện diện thường hằng như một bản thảo của tự nhiên, rồi nghệ nhân đến, và hoàn thiện chúng. Để rồi ở đây, từng tác phẩm bonsai và suiseki như đã được viết vào một loại ngôn ngữ để hiện ra thật bao dung, “dễ hiểu” cho những đôi mắt trần tục…
***
Những tác phẩm sinh vật cảnh tại Triển lãm Sinh vật cảnh Bonsai và Suiseki lần thứ Nhất:
