Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Bài 3: Số hóa liệu có cứu được hợp tác xã?
Trong làn sóng chuyển đổi số nông nghiệp, thì đưa nông sản lên sàn từng được xem như một lối ra nhanh cho bài toán đầu ra. Nhưng sau những chiến dịch rầm rộ, nhiều gian hàng bỏ trống, nhiều hợp tác xã quay về cách bán truyền thống.
Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở sàn, mà ở chỗ: chúng ta đang hiểu sai về “số hóa” trong nông nghiệp – khi chỉ chạm vào phần ngọn là bán hàng, mà bỏ qua những tầng nền quan trọng hơn.
Không phải là một bước, mà là một hệ sinh thái nhiều lớp
Khẳng định điều này, anh Lâm Ngọc Tuấn (Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc, phường Long Trường, TP.HCM) cho rằng số hóa đầu tiên, đó là sự minh bạch hóa, số hóa giúp ghi chép nhật ký sản xuất điện tử, giúp khách hàng tin tưởng vào chất lượng sản phẩm.
"Đây là "vé thông hành" để đi vào siêu thị hoặc xuất khẩu. Theo tôi, số hóa chính là "chìa khóa" để biến những lời cam kết suông về chất lượng thành những dữ liệu không thể chối cãi”, anh nói.
Anh cho biết: “Trước đây, nông dân, kể cả tại hợp tác xã(HTX) của tôi, thường ghi chép việc bón phân, xịt thuốc vào sổ tay. Cách làm này có nhiều lỗ hổng: dễ bị tẩy xóa, ghi bù cho đủ số liệu, hoặc thất lạc. Nhưng khi thông qua các ứng dụng (App) trên điện thoại, nông dân ghi lại mọi hoạt động ngay tại ruộng: Ngày xuống giống, loại phân bón sử dụng, liều lượng thuốc bảo vệ thực vật, ngày cách ly và ngày thu hoạch. Ghi cả hình ảnh thực tế tại vườn được đính kèm (có định vị GPS và thời gian thực). Các dữ liệu này được lưu trữ trên điện toán đám mây, giúp Ban điều hành HTX và các cơ quan chức năng kiểm soát được quy trình sản xuất của từng hộ thành viên một cách tức thời. Sau đó, mọi dữ liệu từ nhật ký điện tử sẽ được mã hóa vào một mã QR Code dán trên bao bì sản phẩm”.
Anh Tuấn khẳng định, khi khách hàng thấy được sự minh bạch, họ sẵn sàng trả mức giá cao hơn cho sự an tâm. Đây chính là cách để thoát khỏi cuộc chiến cạnh tranh về giá và bước vào cuộc chiến về giá trị. Nếu không có hệ thống truy xuất nguồn gốc số hóa, sản phẩm của HTX mãi mãi chỉ quanh quẩn ở chợ truyền thống hoặc bán cho thương lái.
"Bởi các hệ thống bán lẻ lớn (như WinMart, Co.op Mart, Lotte) đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối để bảo vệ uy tín của họ. QR Code chính là bằng chứng pháp lý để sản phẩm được lên kệ. Đó là chưa nói, các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản hay gần đây là Trung Quốc (với các nghị định thư mới) đều yêu cầu mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt. Số hóa giúp HTX hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu một cách nhanh chóng và chính xác nhất... Ngoài ra số hóa còn nhiều công năng như giúp Hợp tác xã quản trị, thu hồi sản phẩm”, anh nói.
Vẫn nhiều nghịch lý, hiểu sai
Tuy nhiên, không phải ai ai và bất kỳ HTX nào cũng nhìn số hóa nhiều chiều như vậy. Thâm tâm rất nhiều người nghĩ rằng số hóa có phép màu, chỉ cần đưa lên sàn thương mại được là đã ngon rồi, được bán hàng B2B là giải quyết hết câu chuyện đầu ra nông sản.
Chính vì vậy không ít các cuộc hỗ trợ của chính quyền, doanh nghiệp giúp các nông dân, nhà sản xuất, hợp tác xã… đưa nông sản lên sàn thương mại, livestream bán hàng, khúc đầu thì rầm rộ, sau vài ngày đuối.
Câu chuyện livestream bán vải thiều giúp nông dân ở Bắc Ninh, bán cam Vinh ở Nghệ An, giải cứu thanh Long Bình Thuận, hay mai vàng Bình Lợi mùa Tết…là những minh chứng. Đâu phải mùa vải nào lãnh đạo địa phương cũng ra mặt livestream, dâu phải mùa thành long nào KOLs cũng nghĩa hiệp cứu giúp nông dân bán hàng…
Một sai lầm nữa khi không thực chất số hóa quản trị, việc lên sàn chỉ là “bán cái mình có”, không phải “sản xuất theo nhu cầu thị trường”. Nó sẽ giống như mô hình hội chợ, chỉ trưng bày, bán hàng mà không kết nối đầu ra, nâng tầm giá trị nông sản, hàng hóa.
Bà Nguyễn Thị Hà – Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất chế biến và thương mại Hà Trung (Đắk Lắk) cho rằng: “Số hóa là công cụ tuyệt vời, nhưng tiếp cận nó với các hợp tác xã hiện nay là cực kỳ khó. Tôi nói thẳng, bán hàng trên TikTok, Facebook, Lazada... kỹ năng bán hàng nhiều khi còn quan trọng hơn cả chất lượng sản phẩm.
Hàng của bạn tốt, nhưng bạn không biết cách livestream, không biết tiếp thị thì không ai mua. Ở công ty doanh nghiệp như chúng tôi, chúng tôi sẵn sàng chi 20%, thậm chí 30% hoa hồng cho các KOLs, những người nổi tiếng livestream chốt đơn ví dụ như món "Bò một nắng hai sương" của chúng tôi. Chuyến đầu tiên có thể hòa vốn hoặc lãi ít, nhưng cái chúng tôi lấy là "độ phủ", là khách hàng biết mặt chỉ tên thương hiệu của mình.
Nhưng HTX thì sao? Bộ máy họ cồng kềnh, tính toán chi ly. Thấy chia hoa hồng 20%, bà con xót ruột bảo: "Tôi làm ra cực khổ mới có sản phẩm, chia cho người livestream ăn hết thế thì tôi còn gì?". Họ không có tư duy đầu tư marketing. Đó là lý do số hóa với doanh nghiệp tư nhân thì rất nhanh, nhưng với HTX thì loay hoay mãi không xong”.
Đừng xem chuyển đổi số là phép màu cho hợp tác xã!
Chuyển đổi số không phải là "cây đũa thần" có thể thay đổi mọi thứ ngay lập tức, nhưng nó là công cụ bắt buộc nếu muốn tồn tại trong kỷ nguyên mới. Đây là điều mà các nhà khoa học, các chuyên gia và cả những lãnh đạo Hợp tác xã đều khẳng định khi trao đổi cùng Nông Thôn Việt.
Theo TS. Trần Đình Lý- Phó Hiệu trưởng trường ĐH Nông lâm TP.HCM: “Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu, nhưng không nên xem số hóa như một “phép màu”.
Nếu làm đúng, số hóa có thể giúp HTX rất nhiều: minh bạch quy trình sản xuất thông qua truy xuất nguồn gốc, quản trị sản xuất bằng dữ liệu, tiếp cận thị trường rộng hơn thông qua thương mại điện tử và các nền tảng số.
Nhưng nếu sản phẩm chưa đạt chuẩn, chưa có thương hiệu, chưa có chiến lược thị trường thì đưa lên nền tảng số cũng khó tạo ra giá trị bền vững”.
Vì vậy, ông cho rằng: “Chuyển đổi số phải đi cùng chuyển đổi tư duy. Công nghệ chỉ là công cụ, còn cốt lõi vẫn là tư duy thị trường và năng lực quản trị của HTX. Chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với chuẩn hóa sản xuất và tái cấu trúc vận hành. Nếu quy trình sản xuất vẫn manh mún, mỗi người làm một kiểu, thì việc “đưa lên số” chỉ là số hóa những yếu kém sẵn có – thậm chí còn khiến thông tin tiêu cực lan rộng nhanh hơn".
Một thách thức khác là nguồn nhân lực. Phần lớn thành viên hợp tác xã hiện nay là những người có kinh nghiệm sản xuất, nhưng lại hạn chế về kỹ năng quản trị và công nghệ. Vì vậy, cần có sự tham gia của lực lượng trẻ - những người có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ số và tư duy thị trường.
Nhìn tổng quan hơn về câu chuyện số hóa, ông Nguyễn Trí Ngọc - Phó chủ tịch Tổng Hội Nông Nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam chỉ ra sự thật: “Nhiều HTX muốn số hóa nhưng “lực bất tòng tâm” vì hạ tầng viễn thông ở vùng sâu chưa đồng bộ, hoặc chi phí bản quyền phần mềm quản trị quá cao so với quy mô của họ. Chính vì vậy, việc phổ cập công nghệ cho nông dân, hỗ trợ các Hợp tác xã chuyển đổi số là 1 yêu cầu với các cấp chính quyền hôm nay. Bởi liên quan chuyển đổi số còn liên quan đến vốn. Các quỹ tín dụng xanh, nếu không có đầu mối hướng dẫn, nông dân, hợp tác xã khó chạm đến. Rõ ràng, câu chuyện vốn và đầu tư, chuyện người điều hành hệ thống số, chuyển đổi số đều là những bài toán khó…”.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, số hóa đã là câu chuyện bắt buộc với các HTX hôm nay nếu muốn bước ra thị trường thế giới.
Bà Võ Thị Kim Sa - Nguyên Phó hiệu trưởng trường Chính sách Công và Phát triển nông thôn, cho rằng các hàng rào kỹ thuật như EUDR (quy định chống phá rừng) hay CBAM (cơ chế điều chỉnh biên giới carbon), HTX không thể vô can. Số hóa lúc này không còn là lựa chọn "thích thì làm", mà là yêu cầu bắt buộc để tồn tại nếu các hợp tác xã không muốn bị gạt ra khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Thế nhưng với những nông dân có khi cả đời chưa ra khỏi lũy tre làng, những yêu cầu này thật sự là thách thức không nhỏ. Hợp tác xã hôm nay cần người trẻ, cần các CEO thật sự!”.
Rõ ràng, chuyển đổi số trong nông nghiệp không phải là câu chuyện công nghệ, mà là câu chuyện tái tổ chức lại cách sản xuất và cách tiếp cận thị trường. Nếu các Hợp tác xã hay nông dân chỉ dừng ở việc “đưa lên sàn”, nông sản Việt sẽ tiếp tục lặp lại vòng luẩn quẩn được mùa – mất giá. Nhưng nếu đi từ gốc là dữ liệu và quản trị, thì khi đó, mỗi sản phẩm không chỉ có nơi bán – mà còn có một hệ thống đứng sau để bảo chứng giá trị của nó.