Hợp tác xã: Mô hình bền vững, sao nhiều nơi vẫn không ra khỏi 'lũy tre làng'?
Đến nay, cả nước có hơn 35 ngàn hợp tác xã với gần 6 triệu thành viên tham gia, trong đó có 22.500 hợp tác xã nông nghiệp, đóng góp không nhỏ cho kinh tế cả nước. Thế nhưng có một nghịch lý nhức nhối: Tại sao số lượng tăng nhanh, nhưng vị thế của người nông dân vẫn yếu, đầu ra vẫn bấp bênh và giá trị gia tăng thì mỏng như lá lúa? Cùng Nông thôn Việt thử đi tìm lời giải...
Bài 1: Vào hợp tác xã, cùng “hái ra tiền”!
Đây không phải là tuyên ngôn hay khẩu hiệu, mà là sự thật ở một Hợp tác xã nông nghiệp được xây dựng và phát triển hơn 10 năm qua ở ngay Thủ đô Hà Nội: Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ Tiên Dương.
Một hợp tác xã mà mỗi xã viên đều được hưởng lợi từ chuỗi giá trị chung, được cùng ‘hái ra tiền’ từ đóng góp mồ hôi, công sức và trí tuệ.
'Lột xác'
Chị Nguyễn Thị Thơ, chủ nhân của cánh đồng cà chua, dưa leo rộng hơn 3000m2 ở xã Nông nghiệp Hữu cơ Tiên Dương (địa bàn huyện Đông Anh cũ), nay là xã Phúc Thịnh, TP Hà Nội, cười hớn hở cắn quả dưa leo để...khoe quà quê của chị: “Gần 10 năm rồi, đồng này toàn rau hoa an toàn, chất lượng nhé. Năng suất cao mà không đủ hàng để bán!”
Trong câu chuyện lớn của HTX Tiên Dương, mô hình HTX được đánh giá là phát triển hiệu quả nhất nhì ở Hà Nội hiện nay, có câu chuyện của những con người rất bình dị nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt. Chị Nguyễn Thị Thơ là một trong số đó.
Sinh năm 1959, gắn bó với ruộng đồng từ nhỏ, chị Thơ từng làm nông theo cách truyền thống. Nên khi bước vào hợp tác xã, chấp nhận mô hình sản xuất hữu cơ năm 2017, chị phải đối mặt với vô vàn khó khăn: không quen làm nông mà không thuốc trừ cỏ, không phân hóa học, mọi thứ đều làm thủ công.
Hai năm cải tạo đất, năng suất không ổn định, thu nhập bấp bênh. Có những mùa vụ thu nhập chỉ vài triệu đồng. Bà con quanh vùng, có người bỏ cuộc. Nhưng chị Thơ vẫn ở lại. Cùng với các chuyên gia của Hợp tác xã Tiên Dương, trong đó có cả đích thân giám đốc Hợp tác xã - bà Phạm Thị Lý, chị Thơ xắn tay cải tạo từng khoảnh đất trồng. Có những ngày chị ra đồng từ 2–3 giờ sáng.
Chị nói: “Khi được tìm hiểu về quy trình sản xuất, tôi biết rõ, làm hữu cơ không chỉ là cách trồng rau, mà là cách sống. Sản xuất thực phẩm sạch là cách bảo vệ chính mình, gia đình và cả cộng đồng”.
Sau nhiều năm, sự kiên trì ấy đã được đền đáp. Rau, trái của vườn nhà chị Thơ hôm nay không cần quảng cáo, khách tự tìm đến. Giá bán cao hơn 20-30% so với chợ, sản phẩm vẫn không đủ bán. Người này ăn rồi giới thiệu người khác. Chị Thơ mỉm cười kể: “Không chỉ trồng rau đâu, mà tham gia Hợp tác xã, tôi còn được mời đi hướng dẫn kỹ thuật, được trả công hẳn hoi”.
Từ một người nông dân, chị Thơ hôm nay trở thành người truyền cảm hứng...
Nuôi cây và giữ sức cho mình
Nhiều năm nay, người dân ở xóm Là Đông, xã Tràng Xá, tỉnh Thái Nguyên (thuộc địa bàn huyện Võ Nhai cũ) đã quen hình ảnh anh Chu Văn Ứng, người đàn ông ngoài 50, ngày ngày vác cuốc vào rừng chăm cây, xới đất.
Sáu năm trước, khi được chị Phạm Thị Lý, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ Tiên Dương mời cộng tác, anh Ứng mới thật sự “bén duyên” với rừng. Ngày ấy, khu đất hơn 10 héc ta này hãy còn hoang sơ, cây cối chưa thành hình. Anh cùng mọi người bắt đầu khai phá, nhân giống những gốc trà hoa vàng bản địa đầu tiên, gây dựng từng luống cây, từng bầu giống. Công việc không chỉ là trồng, mà còn là học cách hiểu cây, hiểu đất, hiểu cả nhịp thở của rừng.
Một ngày của anh Ứng và đồng đội bắt đầu từ hơn 6 giờ sáng. Họ đi dọc những lối mòn quen thuộc, kiểm tra từng gốc trà, từng cây dược liệu. Trên sườn đồi, hệ thống tưới nước tự động đã được lắp đặt, nhưng bàn tay con người vẫn là thứ không thể thay thế. Họ cùng xem cây có sâu bệnh không, có bị đục thân không, rồi tỉ mỉ xử lý. Phân bón hoàn toàn chế phẩm sinh học do chính Hợp tác xã Tiên Dương sản xuất, bởi với họ, “nuôi cây và cũng giữ sức cho mình”.
Buổi sáng kéo dài đến gần trưa, nhưng công việc chưa dừng lại. Chiều xuống, họ lại tiếp tục phát cỏ, chăm bón, dặm lại những cây còn yếu. Trên khu đất rộng, cây được trồng theo tầng: trên cùng là cây nhất huyết mộc, cây xưa che nắng, dưới là trà hoa vàng, xen kẽ là những loại dược liệu như cây hoàng tinh hoa trắng, cây nhất dương sinh, cây râu hùm, thiên niên kiện và những loài sâm quý.... Mỗi loài cây mang một giá trị riêng, vừa tạo sinh kế, vừa giữ gìn nguồn dược liệu.
Mùa hoa vàng là thời điểm đẹp nhất nhưng cũng vất vả nhất. Hoa chỉ nở một mùa, từ tháng 11 đến hết tháng Giêng. Vì cây không nở đồng loạt, nên ngày nào các anh chị cũng hái, từng bông một bằng tay. Công việc lặp đi lặp lại nhưng không hề nhàm chán, bởi mỗi bông hoa là một phần công sức của cả năm trời. Hoa sau khi hái sẽ được đưa về lò sấy riêng, các nhân công như anh Ứng lại tiếp tục với vòng quay chăm sóc mới.
Ngoài trà hoa vàng, các loại dược liệu khác có thể thu hoạch quanh năm. Nhờ đó, cuộc sống của anh em trong rừng cũng đỡ chênh vênh hơn. Anh nói: “Nghề rừng vất vả, nhưng đổi lại là sự bình yên và sức khỏe đó là điều tôi trân trọng nhất”.
Hợp tác xã không phải là hợp lại để sản xuất!
Và chị Thơ, anh Ứng, không phải là câu chuyện cá nhân. Họ là biểu tượng cho tinh thần của Hợp tác xã Tiên Dương: bền bỉ, chân thật và tin vào giá trị lâu dài.
Hợp tác xã Tiên Dương không chỉ là nơi tập hợp nhiều xã viên là các nông dân, chủ trang trại cùng “hợp lại để sản xuất”. Tiên Dương đã đi xa hơn thế: trở thành một hệ sinh thái nông nghiệp đúng nghĩa, nơi con người, đất đai, cây trồng và khoa học cùng vận hành hài hòa.
Một trong những nền tảng quan trọng giúp HTX Tiên Dương khác biệt chính là việc đưa khoa học công nghệ vào sản xuất một cách thực chất.
Dưới sự cố vấn của các nhà khoa học, HTX đã nghiên cứu và ứng dụng thành công chế phẩm vi sinh xử lý chất thải hữu cơ – một sáng chế được cấp bằng độc quyền. Từ nền tảng đó, bộ chế phẩm VBIO đa năng ra đời, trở thành “trái tim” của mô hình nông nghiệp hữu cơ vi sinh tuần hoàn. Thay vì phụ thuộc vào phân bón hóa học và thuốc trừ sâu, HTX lựa chọn con đường khó hơn: ủ phân hữu cơ, hoàn nguyên dinh dưỡng cho đất, tạo hệ sinh thái vi sinh cân bằng.
Các chế phẩm được phát triển theo 5 nhóm chính: cải tạo đất, xử lý môi trường, hỗ trợ chăn nuôi, kiểm soát côn trùng và bổ sung dinh dưỡng cho cây trồng. Trong chăn nuôi, chế phẩm giúp bổ sung vi sinh có lợi, tăng sức đề kháng, giảm mùi hôi chuồng trại và cải thiện chất lượng thịt. Với cây trồng, chế phẩm sinh học không chỉ cải tạo đất mà còn giúp cây hấp thu dinh dưỡng tốt hơn, tăng năng suất và đặc biệt là không cần thời gian cách ly, đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.
Theo kỹ sư Ngô Thị Hoa Diệp- Phó giám đốc Hợp tác xã, hiện nay, hệ thống của hợp tác xã duy trì sản lượng khoảng 1.000 lít chế phẩm sinh học mỗi tháng, cung ứng cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau, từ trang trại chăn nuôi bò, lợn, cá đến các vùng trồng rau, cây ăn quả.
Đánh thức câu chuyện giá trị
Nếu chỉ dừng lại ở rau hữu cơ, Tiên Dương sẽ không thể trở thành một mô hình đặc biệt.
Điều làm nên chiều sâu và sự lan tỏa mạnh mẽ của HTX chính là cách họ khai thác sản vật địa phương và xây dựng giá trị từ những cây trồng bản địa. Tiêu biểu là cây trà hoa vàng – một loại dược liệu quý từng được trồng rải rác, chưa có định hướng rõ ràng. Khi vào HTX, cây trà hoa vàng được quy hoạch thành vùng nguyên liệu, áp dụng quy trình hữu cơ, đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Từ một loại cây ít được biết đến, trà hoa vàng Hakodae Orgavina đã trở thành sản phẩm OCOP tiềm năng 5 sao – không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mà là câu chuyện về giá trị bản địa được đánh thức. Tháng 3/2025, hơn 1700 hộ nông dân xã Nam Sơn (huyện Sóc Sơn cũ), ở TP.Hà Nội đã cùng ký kết tham gia liên kết chuỗi sản xuất, chế biến, bao tiêu trà hoa vàng Hakodae.
Hợp tác xã không phải là nơi các hộ nông dân chỉ đơn thuần góp đất, góp công để sản xuất. Ngay từ đầu, HTX đã xây dựng mô hình liên kết “5 nhà”: nhà quản lý, nhà khoa học, nhà sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng. Sự liên kết này không mang tính hình thức. Nhà khoa học không đứng ngoài mà trực tiếp đồng hành trên đồng ruộng. Nhà quản lý không chỉ ban hành chính sách mà tham gia tháo gỡ từng nút thắt. Doanh nghiệp phân phối không chỉ thu mua mà cùng xây dựng chuỗi giá trị. Và người tiêu dùng – tưởng như ở cuối chuỗi – lại trở thành người quyết định sự tồn tại của cả hệ thống.
Trong cấu trúc đó, người nông dân không còn là mắt xích yếu nhất. Họ trở thành trung tâm – vừa là người sản xuất, vừa là người bảo vệ đất đai, môi trường, đồng thời là người kể câu chuyện về sản phẩm của mình.
Phạm Thị Lý
Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương
***
Sau gần 9 năm, HTX Tiên Dương đã đạt được nhiều thành tựu: từ bằng sáng chế, sản phẩm OCOP đến các giải thưởng uy tín. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở những con số mà là sự an tâm cùng hưởng lợi của các xã viên khi tham gia hệ sinh thái này. Điều đáng nói hơn là mô hình này đã được nhân rộng, trở thành một hướng đi cho nhiều địa phương. Bộ chế phẩm vi sinh, quy trình sản xuất tuần hoàn, cách tổ chức chuỗi 5 nhà – tất cả đều có thể được áp dụng ở những vùng khác.
Nhưng có lẽ, những người đang hài lòng với tâm sức mình đổ ra trên ruộng đồng như ở HTX Tiên Dương, là một con số không lớn trong đội hình...xương sống làm nên sức bền của kinh tế tư nhân ở nông thôn, vốn được xác định là con đường duy nhất giúp người nông dân trụ vững và hạnh phúc trên mảnh ruộng mình. Phía trước mặt, dưới chân, trên bàn trà, ngay góc ruộng, bao thứ chằng chịt quấn vây, khiến con tàu HTX lúc tiến thoái lưỡng nan, lúc cạn dầu rồi chìm, nhưng vẫn cố chòi đạp. Cổng làng ngay đây, nhưng bước ra được khỏi cổng là câu chuyện thế kỷ...
