Nông sản
Rau quả Việt: ‘Gọng kìm’ xuất khẩu và cú xoay trục về sân nhà
Những biến động địa chính trị tại Trung Đông đầu năm 2026 như một "cú bồi" nghiệt ngã vào ngành rau quả Việt Nam. Khi chi phí logistics quốc tế chạm ngưỡng không tưởng và rào cản kỹ thuật siết chặt, một làn sóng "quay xe" về thị trường nội địa đang hình thành. Nhưng liệu đây có thực sự là một cuộc "đổ bộ" bài bản hay chỉ là giải pháp tình thế của những doanh nghiệp đang đuối sức?
"Ba tầng gông cùm" bủa vây cửa xuất
Chưa bao giờ ngành rau quả lại đứng trước một ma trận khó khăn chồng chất như hiện nay. Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, doanh nghiệp đang bị bóp nghẹt bởi ba gọng kìm:
Cơn ác mộng đường biển: Xung đột tại Trung Đông khiến Kênh đào Suez trở thành vùng nguy hiểm. Các hãng tàu buộc phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm 5.000–6.000 km. Với đặc thù nông sản tươi, thêm một ngày trên biển là thêm một phần rủi ro hư hỏng. Chi phí container đi châu Âu đã tăng vọt từ 1.500 USD lên 6.000 USD chỉ trong thời gian ngắn, bào mòn mọi nỗ lực lợi nhuận.
Bão giá đầu vào: Giá năng lượng thế giới nhảy múa kéo theo sự tăng trưởng phi mã của phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và vật liệu bao bì. Doanh nghiệp rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan": Tăng giá bán thì mất khách ngoại, giữ giá cũ thì nắm chắc phần lỗ.
Bức tường kỹ thuật dựng đứng: Không chỉ EU hay Mỹ, ngay cả thị trường dễ tính nhất trước đây là Trung Quốc cũng đã áp dụng lệnh 248, 249 về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc cực kỳ khắt khe. Một sơ suất nhỏ về mã số vùng trồng cũng đủ để cả lô hàng bị tiêu hủy tại cửa khẩu.
Doanh nghiệp có thực sự...đổ bộ ngược về sân nhà?
Câu trả lời là: Có, nhưng đây là một cuộc đổ bộ đầy chọn lọc và không dành cho những tay chơi thiếu chuyên nghiệp.
Thị trường nội địa với hơn 100 triệu dân, sức mua ngày càng cao, từ lâu đã được coi là "mỏ vàng" bị bỏ quên. Tuy nhiên, cái thực tế "hàng ngon đi Tây, hàng dạt bán nội" đã hằn sâu vào tư duy kinh doanh bấy lâu nay. Hiện tại, sự đổ bộ này đang diễn ra theo ba kịch bản rõ rệt:
Chuyển dịch tiêu chuẩn: Xuất khẩu tại chỗ
Các doanh nghiệp lớn (như VinEco, Lộc Trời, hay các HTX xuất khẩu sầu riêng, thanh long) không còn coi nội địa là nơi thanh lý hàng lỗi. Họ đưa tiêu chuẩn GlobalGAP, VietGAP vào các chuỗi siêu thị như WinMart, Co.op Mart hay Bách Hóa Xanh. Đây là cuộc đổ bộ về chất lượng. Người tiêu dùng Việt giờ đây có thể mua được trái xoài cát chu hay quả vải thiều có mã QR truy xuất minh bạch – thứ mà trước đây chỉ dành cho thị trường Nhật hay Úc.
Thay vì tập trung 80-90% nguồn lực cho xuất khẩu như trước, các doanh nghiệp lớn đã điều tiết lại tỷ trọng, đó là 45% sản lượng rau quả đạt chuẩn GlobalGAP của các HTX lớn hiện đã có mặt trên kệ của các hệ thống siêu thị nội địa (tăng 15% so với cùng kỳ 2024).
Số lượng mã hàng rau quả nội địa đạt tiêu chuẩn xuất khẩu tại các chuỗi bán lẻ lớn (WinMart, Co.op Mart, Lotte) tăng 25%, lấn át đáng kể các dòng trái cây nhập khẩu phân khúc trung cấp.
"Chặt khúc" trung gian, tối ưu giá thành
Cuộc đổ bộ này đi kèm với nỗ lực giảm giá thành để tiếp cận người tiêu dùng, thông qua mô hình thu mua trực tiếp, giá rau quả tại siêu thị đã giảm trung bình 12-18%.
Khoảng 30% các doanh nghiệp xuất khẩu đã đầu tư xây dựng hệ thống kho lạnh vệ tinh ngay tại các cửa ngõ thành phố lớn để giảm tỷ lệ hao hụt từ 25% xuống còn dưới 10%.
Khi cửa xuất khẩu tươi bị nghẽn, dòng vốn đổ vào chế biến và bán lẻ trực tuyến tăng mạnh:
Sản lượng rau quả chế biến sâu (sấy lạnh, nước ép, đóng hộp) phục vụ thị trường trong nước tăng trưởng 40%.
Doanh thu từ livestream nông sản trực tiếp tại vườn đạt mức tăng trưởng kỷ lục 200% trong quý I/2026, với trung bình 50.000 đơn hàng mỗi ngày được vận chuyển qua các nền tảng TMĐT như TikTok Shop, Shopee.
Khảo sát nhanh cho thấy 75% người tiêu dùng đô thị sẵn sàng trả thêm 10-15% chi phí để mua rau quả có mã QR truy xuất nguồn gốc và chứng nhận an toàn, thay vì mua hàng trôi nổi tại chợ truyền thống.
Những con số trên khẳng định cuộc đổ bộ nội địa không còn là lời kêu gọi "giải cứu" suông. Đây là sự tính toán chi tiết về biên lợi nhuận: Khi chi phí logistics quốc tế "ăn" hết lãi, thì biên lợi nhuận 15-20% tại thị trường nội địa (với chi phí vận chuyển thấp hơn) đang trở nên vô cùng hấp dẫn.
Một bộ phận doanh nghiệp đã chọn cách đổ bộ qua các nhà máy chế biến. Thay vì bán trái tươi đầy rủi ro, họ chuyển sang rau quả sấy lạnh, nước ép, trái cây đóng hộp. Đây là hướng đi thông minh để giải quyết bài toán mùa vụ và logistics nội địa. Đồng thời, làn sóng livestream tại vườn trên TikTok, Shopee đã xóa nhòa ranh giới địa lý, cho phép nông sản từ Đắk Lắk, Sơn La bay thẳng đến bàn ăn ở Hà Nội, TP.HCM chỉ trong 24-48 giờ.
Thách thức của "đường về"
Dù là đổ bộ ngược, nhưng sân nhà không phải là nơi dễ dãi. Doanh nghiệp quay lại nội địa phải đối mặt với thói quen tiêu dùng, khi người dân vẫn duy trì văn hóa đi chợ truyền thống, nơi hàng hóa chưa qua kiểm duyệt chất lượng vẫn chiếm ưu thế về giá.
Thứ hai là hệ thống kho lạnh nội địa ít, Việt Nam vẫn thiếu các trung tâm logistics nông sản quy mô lớn, khiến tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch tại thị trường trong nước vẫn ở mức cao (khoảng 20-25%).
Cuộc đổ bộ ngược của các doanh nghiệp rau quả hiện nay không nên được nhìn nhận như một sự rút lui thất bại trước bão logistics quốc tế. Ngược lại, đây là sự thức tỉnh chiến lược.
Một quốc gia nông nghiệp mạnh không chỉ là quốc gia xuất khẩu hàng tỷ USD, mà phải là quốc gia mà người dân của họ được thụ hưởng những sản phẩm tốt nhất của chính mình. Xây dựng thị trường nội địa vững chắc chính là xây dựng "tấm đệm lò xo" giúp ngành rau quả bật cao hơn khi cơn bão địa chính trị thế giới đi qua.
