Người ta làm nông
Chiến sự Iran và nguy cơ cú sốc nông nghiệp toàn cầu
Từ chi phí phân bón đến vận chuyển lương thực, chiến sự ở Trung Đông đang gián tiếp tạo ra một cú sốc nông nghiệp toàn cầu - một hiệu ứng dây chuyền có khả năng lan từ eo biển Hormuz tới giá thực phẩm tại các siêu thị trên khắp thế giới.
Không chỉ là câu chuyện dầu mỏ
Trong bối cảnh toàn cầu hóa chuỗi cung ứng nông nghiệp, năng lượng và phân bón trở thành hai yếu tố then chốt quyết định chi phí sản xuất lương thực. Khi chiến tranh làm rung chuyển hai trụ cột này cùng lúc, hệ quả có thể lan rộng tới toàn bộ hệ thống thực phẩm toàn cầu.
Trung tâm của mối lo này là eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược nối vùng Vịnh Ba Tư với thế giới. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển này, tương đương gần 20% tổng tiêu thụ dầu toàn cầu và khoảng 34% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển.
Dù ít được nhắc đến hơn, đây cũng là tuyến vận chuyển quan trọng của nhiều loại phân bón và nguyên liệu đầu vào cho nông nghiệp.
Theo Reuters, gần một phần ba thương mại phân bón toàn cầu đi qua Hormuz, bao gồm các mặt hàng như ammonia, urê và lưu huỳnh - nguyên liệu quan trọng cho sản xuất phân bón nitrogen và phosphate. Khoảng 30% xuất khẩu phân bón toàn cầu và gần 35% thương mại urê thế giới phụ thuộc vào tuyến vận tải này.
Nếu tuyến đường này bị gián đoạn, ngay cả trong thời gian ngắn, thị trường phân bón có thể rơi vào tình trạng thiếu hụt cục bộ, đẩy giá tăng nhanh.
Khác với nhiều cuộc khủng hoảng trước, lần này nông nghiệp đối mặt với một “đòn kép”. Một mặt, giá dầu tăng kéo theo chi phí vận hành máy móc, vận chuyển và sản xuất nông nghiệp tăng theo. Mặt khác, giá khí đốt tự nhiên tăng mạnh cũng gây ảnh hưởng lớn tới giá phân bón vì khí đốt tự nhiên là nguyên liệu chính và chiếm tới 70 - 80% chi phí sản xuất phân bón nitrogen toàn cầu.
Theo Reuters, tại các trung tâm giao dịch phân bón ở Mỹ, giá một số loại phân đã tăng mạnh chỉ trong vài ngày sau khi căng thẳng leo thang. Giá phân đạm tại trung tâm giao dịch New Orleans tăng từ khoảng 516 USD/tấn lên gần 683 USD/tấn, trong khi giá urê tăng thêm khoảng 80 USD/tấn so với trước khi khủng hoảng bùng phát.
Trong bối cảnh này, nông dân buộc phải giảm lượng phân bón sử dụng hoặc trì hoãn kế hoạch gieo trồng. Tác động của cú sốc chi phí có thể không xảy ra ngay lập tức, nhưng một khi nông dân điều chỉnh kế hoạch sản xuất, hoặc năng suất cây trồng giảm, hệ quả sẽ phản ánh vào sản lượng và giá lương thực trong các mùa vụ sau đó.
Những quốc gia dễ tổn thương nhất
Không phải quốc gia nào cũng chịu tác động giống nhau. Các nước phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu phân bón từ Trung Đông có nguy cơ bị ảnh hưởng lớn nhất.
Theo Reuters, Ấn Độ nhập hơn 40% lượng urê và phân lân từ Trung Đông, khiến nước này đặc biệt nhạy cảm với các gián đoạn vận tải trong khu vực.
Indonesia, Bangladesh và nhiều quốc gia châu Phi cũng phụ thuộc lớn vào nguồn phân bón nhập khẩu từ vùng Vịnh. Bangladesh từng phải đóng cửa 4 trong số 5 nhà máy phân bón trong nước do thiếu khí đốt nhập khẩu.
Ở chiều ngược lại, các quốc gia xuất khẩu nông sản lớn cũng không miễn nhiễm với cú sốc này. Brazil - một trong những cường quốc nông nghiệp hàng đầu thế giới - nhập khẩu gần như toàn bộ urê dùng trong nông nghiệp.
Brazil nhập khoảng 3 triệu tấn urê từ Trung Đông trong năm 2025, chiếm 41% lượng urê nhập khẩu, phần lớn được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Nguy cơ gián đoạn tuyến hàng hải này đang khiến Brazil đối mặt rủi ro thiếu phân bón ngay trước mùa gieo trồng, có thể ảnh hưởng tới sản lượng đậu tương và ngô.
Theo USDA, Brazil hiện chiếm hơn 50% xuất khẩu đậu tương toàn cầu, nên bất kỳ sự sụt giảm sản lượng nào cũng có thể tác động đáng kể tới thị trường lương thực thế giới.
Nguy cơ của một “cú sốc lương thực”
Financial Times cho rằng xung đột Iran đang làm dấy lên nỗi lo về một cú sốc lương thực toàn cầu. Điều này không có nghĩa thế giới sẽ ngay lập tức rơi vào khủng hoảng thiếu lương thực, nhưng nó có thể tạo ra môi trường khiến giá thực phẩm tăng mạnh trong thời gian tới.
Đáng chú ý, thị trường phân bón toàn cầu vốn đã căng thẳng trước khi xung đột xảy ra. Trong những năm gần đây, chi phí năng lượng cao khiến nhiều nhà máy phân bón ở châu Âu giảm sản lượng. Đồng thời, một số quốc gia xuất khẩu lớn như Trung Quốc cũng hạn chế xuất khẩu để bảo vệ nguồn cung nội địa.
Trong bối cảnh đó, chiến sự Trung Đông giống như một cú hích khiến thị trường vốn đã mong manh trở nên dễ tổn thương hơn.
Một số dự báo thị trường cho thấy nếu gián đoạn nguồn cung kéo dài, giá phân bón nitrogen có thể tăng gần gấp đôi, trong khi giá phosphate có thể tăng khoảng 50% so với mức trước khủng hoảng.
Thế giới từng chứng kiến những cú sốc tương tự. Cuộc chiến Ukraine năm 2022 đã làm gián đoạn xuất khẩu lúa mì và phân bón, khiến giá lương thực toàn cầu tăng vọt. Theo FAO Food Price Index, giá lúa mì toàn cầu tăng hơn 60% trong vài tháng đầu sau khi chiến tranh Ukraine bùng nổ.
Xung đột Iran có thể tạo ra một kịch bản khác, nhưng với cơ chế tương tự: chiến tranh làm gián đoạn các tuyến thương mại chiến lược, khiến chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu bị tổn thương. Điểm khác biệt lần này là tác động tập trung nhiều hơn vào đầu vào nông nghiệp là phân bón và năng lượng, thay vì trực tiếp vào xuất khẩu lương thực.