Đời sống
Tiến sĩ tâm lý Tô Nhi A: Tết là phép thử của nếp nhà
Chỉ qua vài ngày Tết, cách một gia đình sắp xếp việc thăm hỏi, chia phần công việc trong nhà, hay phân bổ thời gian cho nhau đã đủ để bộc lộ nhiều điều. Có những gia đình nhìn bề ngoài khá êm, nhưng phía sau đó là những gợn sóng ngầm: một lịch trình thiếu người, một sự phân công mặc nhiên, hay một cảm giác lạc lõng không tên.
Nhà báo Diễm Chi gọi đó là “bài toán Tết” của đời sống gia đình: vì sao chỉ vài ngày mà những va chạm, xung đột lại hiện ra rõ đến vậy? Trong cuộc trò chuyện thuộc chuyên mục Cạn lời với hôn nhân (kênh Podcast Nhà ai cũng vậy - Tạp chí Nông thôn Việt), Tiến sĩ tâm lý Tô Nhi A đưa ra một cách nhìn thẳng thắn: Tết là khoảng thời gian ngắn, nhưng chứa mật độ hoạt động rất dày, đủ để soi chiếu toàn bộ cách một gia đình vận hành.
Ở gần nhau, những hạt mầm sẵn có bắt đầu trổ
Theo TS Tô Nhi A, đời sống tâm lý của con người bộc lộ rõ nhất thông qua hoạt động cá nhân. Khi hoạt động càng đa dạng, dữ liệu tâm lý càng phong phú.
Tết hội tụ gần như đầy đủ các dạng hoạt động: cúng bái, thăm hỏi, tụ họp, giao tiếp, ăn uống, sắm sửa, di chuyển. Vẫn là vài ngày nghỉ, nhưng lượng việc và tương tác diễn ra trong Tết cao hơn hẳn những dịp khác.
Chính vì vậy, Tết trở thành khoảng thời gian quan sát rất “đắt”. Chỉ cần để ý một chút, người ta có thể nhận ra nhiều điều về từng thành viên trong gia đình, đặc biệt là mối quan hệ vợ chồng. Những gì ngày thường bị che lấp bởi lịch làm việc, nhịp sống tách rời, thì trong Tết đều có dịp xuất hiện.
Liên hệ với giai đoạn dịch Covid-19, TS Tô Nhi A nhắc đến một hiện tượng từng được ghi nhận rộng rãi: căng thẳng gia đình gia tăng, số cặp đôi nộp đơn ly hôn sau dịch tăng mạnh. Khoảng thời gian ở gần nhau liên tục đã làm nổi bật những vấn đề vốn đã tồn tại từ trước.
Với những gia đình đã vun trồng sự thấu hiểu và yêu thương, thời gian ở gần trở thành cơ hội để gắn kết sâu hơn. Với những mối quan hệ chất chứa hụt hẫng, giận hờn, những ngày cận kề lại làm cảm xúc dâng lên mạnh mẽ.
Tết phơi bày trách nhiệm, vị trí và sự hiện diện
Chỉ cần nhìn vào những câu chuyện tưởng nhỏ: tiền biếu cha mẹ, mâm cỗ bao nhiêu món, ai nấu - ai dọn, lịch chúc Tết có tính người kia hay không, kế hoạch đi đâu có dành chỗ cho bạn đời hay không. Những chi tiết ấy cho thấy mức độ trách nhiệm, sự chủ động và vị trí của mỗi người trong đời sống chung.
Khi lịch trình của một người được thiết kế mà thiếu vắng sự hiện diện của người kia, cảm giác bị bỏ quên dễ xuất hiện. Từ đó, người trong cuộc bắt đầu tự hỏi mình đang ở đâu trong ưu tiên của bạn đời. Trách nhiệm cũng bộc lộ rất rõ: người chủ động cùng gánh vác, hay người để mặc đối phương xoay xở một mình.
Bên cạnh đó, cách chi tiêu, sắm sửa trong ngày Tết cho thấy mức độ đồng thuận tài chính; thái độ với hai bên gia đình lớn phản ánh cách mỗi người định vị bản thân trong mạng lưới quan hệ thân tộc. Tết, với lễ nghĩa hướng về gia đình, làm rõ những điều ấy một cách rất trực diện.
Muốn Tết êm, cần xây nếp từ ngày thường
Tiến sĩ Tô Nhi A cho rằng mọi vấn đề đều có cách tháo gỡ, điều quan trọng nằm ở mức độ sẵn sàng của mỗi người. Một mẫu số chung dễ thấy trong nhiều gia đình là sự im lặng: mong người kia tự hiểu, tự nhận ra, tự điều chỉnh. Sự im lặng ấy thường được xem như cách giữ hòa khí, nhưng thực tế lại khiến vấn đề tồn tại âm ỉ.
Đời sống hôn nhân đòi hỏi đối thoại. Việc nhìn nhau để hiểu tâm tư rất cần thiết, nhưng chưa đủ. Con người cần được nghe trực tiếp điều đối phương cảm nhận. Khi việc chia sẻ trở nên khó khăn, đó là dấu hiệu cho thấy mối quan hệ đang cần được xem xét, sắp xếp lại.
Để Tết diễn ra nhẹ nhàng, sự chuẩn bị cần bắt đầu từ nếp sống hằng ngày. Phân công việc nhà, thể hiện trách nhiệm, duy trì sự chủ động trong chăm sóc gia đình là những điều cần được thực hành quanh năm. Khi nếp nhà đã ổn định, những ngày Tết chỉ là sự tiếp nối tự nhiên, thay vì trở thành phép thử quá sức.
Trong văn hóa ứng xử ngày Tết, nhiều gia đình chọn cách gác lại chuyện chưa vui để giữ không khí chung. Tuy nhiên, Tô Nhi A gợi ý rằng sau Tết là thời điểm thích hợp để nhìn lại toàn bộ trải nghiệm vừa qua.
Khi khách khứa đã thưa dần, nhịp sống trở lại bình thường, gia đình có thể cùng nhau thống kê một mùa Tết: không chỉ là tiền bạc, mà là cảm xúc, những điều nhận ra về nhau, những điểm cần điều chỉnh. Việc này giúp những sự thật vừa được bộc lộ có cơ hội được xử lý một cách tỉnh táo, thay vì bị bỏ qua và tích tụ từ năm này sang năm khác.
Chuyện nội - ngoại và bài toán trưởng thành
Với các cặp vợ chồng trẻ, Tết thường kéo theo lúng túng trong việc sắp xếp thăm viếng hai bên gia đình. TheoTS Tô Nhi A, để nhìn thấu vấn đề này, cần quay về một dấu mốc quan trọng: lễ ra mắt gia tiên trong ngày cưới. Nghi lễ ấy mang ý nghĩa ghi nhận một con người bước vào gia phả của một gia đình khác.
Khi đã là thành viên của gia đình bên kia, việc tôn trọng gốc tích của bạn đời trở thành nền tảng cho mọi sắp xếp. Vợ hay chồng đều trưởng thành từ một gia đình cụ thể, mang theo giá trị, nề nếp và trách nhiệm với cha mẹ. Nhận diện đầy đủ điều này giúp các quyết định trong dịp Tết bớt căng thẳng hơn.
Với góc nhìn của Tiến sĩ Tô Nhi A, Tết mang lại giá trị lớn nhất ở khả năng giúp mỗi gia đình nhận diện mình đang ở đâu, cần điều chỉnh điều gì. Khi những nhận diện ấy được tiếp nối bằng đối thoại và hành động sau Tết, những ngày đầu năm mới có cơ hội mở ra một chu kỳ sống nhẹ nhõm và bền vững hơn.
