Philippines điều tra nhập khẩu: Gạo Việt sẽ ra sao?
Từ tháng 3/2026, Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) khởi xướng điều tra phòng vệ thương mại với gạo nhập khẩu, và đầu tháng 7 này, họ tiếp tục siết chặt nhập khẩu gạo 5% tấm. Vậy, gạo Việt sẽ ra sao, khi chiếm tới 50% sản lượng nhập khẩu vào nước này?
Lẽ tất nhiên, ngành gạo Việt Nam sẽ phải nhìn lại lối sản xuất của mình, nếu không luật chơi mới sẽ không thể cho... lọt cửa.
Con số thực và thế “tiến thoái lưỡng nan” của Philippines
Philippines không hề ghét gạo Việt, mà họ đang cần nó đến mức báo động.
Dữ liệu từ Cục Hải quan cho thấy sự phụ thuộc đáng kể: chỉ riêng tháng 1/2026, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 331.770 tấn gạo sang Philippines, chiếm 50,93% tổng lượng gạo xuất khẩu cả nước.
Với việc lượng nhập khẩu tăng 20,1% trong 6 tháng đầu năm 2026 (tương đương khoảng 460.000 tấn tăng thêm), Bộ Nông nghiệp nước này đã căn cứ vào áp lực lên sản xuất nội địa để thực hiện các biện pháp điều tiết.
Dù Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo Philippines sẽ phải nhập khẩu tới 5,7 triệu tấn gạo trong năm 2026 để bù đắp nguồn cung do ảnh hưởng của El Niño, chính phủ nước này vẫn đang ở thế "tiến thoái lưỡng nan".
Việc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. kêu gọi tạm dừng cấp phép gạo 5% tấm - dù không phải là một văn bản cấm vận chính thức, nhưng lại mang sức nặng của một mệnh lệnh điều tiết thị trường đầy tính toán.
Đó là một đòn tâm lý, một phép thử xem doanh nghiệp Việt sẽ phản ứng thế nào: hoảng loạn tháo chạy hay giữ vững trận địa?
Phản ứng từ nhà nước: Chuyên nghiệp
Ngay từ khi cuộc điều tra được khởi xướng, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương Việt Nam) đã không đứng ngoài cuộc.
Dù thời hạn gửi ý kiến theo thông báo ban đầu đã qua, các doanh nghiệp vẫn được khuyến nghị chủ động trình diện, gửi kiến nghị với lý do nhận thông tin muộn để bảo vệ quyền lợi.
Đây là bài học về sự chủ động trong quản trị rủi ro. Việt Nam đang chọn cách tiếp cận chuyên nghiệp: dựa trên các tiền lệ vốn kết thúc mà không áp thuế, cơ quan chức năng tập trung phản biện dựa trên luận điểm "lợi ích công cộng" và "an ninh lương thực".
Việc áp thuế hay siết chặt nhập khẩu, chắc chắn sẽ đẩy giá gạo bán lẻ tại Philippines lên cao, gây áp lực trực tiếp lên túi tiền người tiêu dùng nước này. Đây là một nghịch lý mà bất kỳ chính phủ nào cũng phải cân nhắc kỹ lưỡng, khi đối diện với bài toán lạm phát.
Sự phối hợp giữa Tham tán thương mại Việt Nam tại Philippines và các doanh nghiệp trong nước, chính là chốt chặn quan trọng để giữ vững thị trường này.
Còn doanh nghiệp thì sao?
Lưu ý rằng, người ta đang điều tra trong nước về con số nhập khẩu. Đừng nghĩ đó là chuyện riêng của họ. Bởi chiếm nửa số lượng nhập khẩu là từ Việt Nam. Họ, nếu làm tới nơi, sẽ đụng đến nhà nhập khẩu.
Nhiều doanh nghiệp lớn, họ vẫn “kê gối ngủ ngon” trước chuyện này. Các tập đoàn như Lộc Trời hay Trung An đã đẩy mạnh dòng gạo đặc sản (Jasmine, ST24, ST25) và hữu cơ. Đây là sản phẩm không thể thay thế.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp đã chủ động xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đạt chuẩn GlobalGAP. Đây là bằng chứng cho sự chuẩn mực của gạo Việt trên trường quốc tế.
Và lâu nay, dưới sự định hướng của VFA, các tập đoàn xuất khẩu lớn đã duy trì mặt bằng giá sàn ổn định, ngăn chặn tình trạng "xả hàng" giá thấp - cái cớ để phía Philippines cáo buộc gạo ngoại gây thiệt hại cho sản xuất nội địa.
Đi cùng với những việc trên, coi Philippines là "đối tác chiến lược" nhưng không phải lối thoát duy nhất, những đơn vị như Vrice Group đã chủ động phân bổ hạn ngạch sang Indonesia, Châu Phi và EU. Điều này giúp doanh nghiệp có đường lui để điều chuyển nguồn hàng khi thị trường Philippines biến động, tránh rơi vào thế bị ép giá.
Nhưng con số này chiếm quá ít. Theo các chuyên gia thương mại, chỉ một nhóm nhỏ doanh nghiệp đầu ngành (ước tính khoảng 10-15%), hiện sở hữu đầy đủ nền tảng số hóa để tự tin đối diện với các cuộc điều tra phòng vệ thương mại khắt khe.
Đại đa số còn lại là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hoạt động theo mô hình buôn chuyến truyền thống. Quy trình của họ rất đơn giản: nhận đơn hàng - gom lúa/gạo từ mạng lưới thương lái - xay xát - đóng container xuất khẩu.
Điểm yếu cốt tử của mô hình này nằm ở chỗ: Họ bị đứt gãy hoàn toàn dữ liệu nguồn gốc.
Khi một lô hàng 1.000 tấn được gom nhặt từ hàng chục thương lái, xuất phát từ hàng trăm mảnh ruộng khác nhau, thì việc lập ra một "hồ sơ phòng vệ" chứng minh vùng trồng, tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay chứng nhận GlobalGAP là điều bất khả thi.
Hồ sơ của họ thường chỉ là những tờ khai hải quan, chứng thư kiểm dịch sơ sài và hợp đồng mua bán khô khan.
Đây chính là lý do vì sao động thái phòng vệ của Philippines lại là một… án tử. Nếu Ủy ban Thuế quan Philippines thực sự siết luật, yêu cầu giải trình dữ liệu chuỗi cung ứng để xem xét mức áp thuế tự vệ, những doanh nghiệp đó chắc chắn sẽ lập tức "đứng hình".
Họ không có dữ liệu thật để chứng minh gạo của mình là hàng sản xuất chuẩn mực, không bán phá giá và không gây hại trực tiếp đến nông dân Philippines.
Khi không có hồ sơ giải trình, họ sẽ tự động bị gộp vào nhóm chịu mức thuế trừng phạt cao nhất hoặc bị loại khỏi danh sách cấp phép nhập khẩu.
Tỉnh giấc sau giấc mơ "giá rẻ"
Sự kiện này không phải là một "cơn bão" sẽ qua đi. Nó là bình thường mới của thương mại gạo toàn cầu.
Hạt gạo Việt Nam đang bước ra khỏi cái bóng của một món hàng nguyên liệu thô, để đối diện với những luật chơi khắt khe nhất. Nếu không chịu lớn nhanh, không chịu minh bạch hóa dữ liệu và không chịu nâng cấp giá trị, chúng ta sẽ mãi là những người làm thuê trên chính cánh đồng của mình.
Cuộc điều tra tại Philippines chính là thước đo độ trưởng thành, và thế giới này chỉ dành chỗ cho những ai chơi sòng phẳng bằng chất lượng và tư duy, thay vì chỉ dùng giá rẻ để cạnh tranh. Đã đến lúc ngành gạo Việt Nam phải hiểu rằng: đi xa không thể chỉ bằng sự cần cù.
