Xuất khẩu gạo Việt Nam đối mặt thách thức: Trầm lắng vì Philippines, doanh nghiệp 'tắc' vốn vì thuế VAT
Xuất khẩu gạo Việt Nam đang bước vào giai đoạn trầm lắng, đối mặt với áp lực kép từ thị trường xuất khẩu lớn nhất và những vướng mắc nội tại về tài chính. Sự chững lại này bắt nguồn chủ yếu từ quyết định tạm ngừng nhập khẩu của Philippines, thị trường tiêu thụ gạo Việt lớn nhất, cùng với tình trạng chậm hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) đang siết chặt dòng tiền của các doanh nghiệp.
Thị trường chững lại và dòng vốn 'nghẽn'
Theo số liệu sơ bộ từ Tổng cục Hải quan, tháng 9/2025, Việt Nam chỉ xuất khẩu được 466.800 tấn gạo, trị giá 232,38 triệu USD. Mức này giảm mạnh, lần lượt 46,2% về khối lượng và 46,8% về giá trị so với tháng trước. Lũy kế 9 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo đạt hơn 6,82 triệu tấn, kim ngạch 3,49 tỷ USD, giảm 2% về lượng và tới 20% về trị giá so với cùng kỳ năm 2024.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm đột ngột trong tháng 9 là quyết định tạm ngừng nhập khẩu gạo 60 ngày, bắt đầu từ 1/9/2025, của Philippines. Thị trường này, vốn chiếm tỷ trọng lớn nhất, đã giảm nhập khẩu gạo Việt Nam tới 93,3% về khối lượng và 92,6% về giá trị so với tháng 8. Dù 9 tháng đầu năm, Philippines vẫn nhập 2,94 triệu tấn (1,45 tỷ USD), nhưng đã giảm 8,7% về khối lượng và 26,9% về kim ngạch so với cùng kỳ năm trước.
Xem thêm: Xuất khẩu điều Việt Nam thu gần 4 tỷ USD, đối mặt áp lực từ đối thủ châu Phi
Sự thay đổi chính sách liên tục từ Philippines đã gây ra tâm lý bất ổn cho các nhà xuất khẩu. Hiện tại, dù lệnh tạm ngừng nhập khẩu dự kiến hết hạn vào tháng 10, Bộ Nông nghiệp Philippines lại đề xuất kéo dài đến hết tháng 11, đồng thời có ý định tăng thuế nhập khẩu và áp giá sàn mua lúa cho nông dân cùng giá sàn bán lẻ gạo.
Trong khi đó, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho rằng những thông tin như kéo dài thời gian ngừng nhập khẩu hoặc áp thuế 35%... chưa chính xác, doanh nghiệp cần bình tĩnh chờ thông tin chính thức.
Giữ giá hợp lý và đa dạng hóa thị trường
Trong bối cảnh thị trường toàn cầu cũng ghi nhận lượng đơn hàng giảm do nhu cầu yếu, VFA và các chuyên gia khuyến cáo các doanh nghiệp Việt Nam cần duy trì chiến lược dài hạn, giữ giá bán hợp lý, và đa dạng hóa thị trường.
Một doanh nghiệp xuất khẩu lâu năm tại Cần Thơ nhấn mạnh, doanh nghiệp phải dựa trên giá thành sản xuất để cân đối giá bán. Nếu giá xuất khẩu thấp hơn giá thành sản xuất, doanh nghiệp "nên giữ hàng, không nên bán tháo". Việc duy trì mức giá có lợi nhuận sẽ đảm bảo động lực sản xuất cho người nông dân (ví dụ: giá thành 4.500 đồng/kg, bán ra 5.000 đồng/kg).
Xem thêm: Nữ tướng nông nghiệp Đặng Huỳnh Ức My: Phụ nữ là ‘ADN bền vững’ trong doanh nghiệp
Các chuyên gia nhận định việc Philippines tạm ngừng nhập khẩu chỉ là động thái ngắn hạn do nước này ưu tiên an ninh lương thực và đang chịu ảnh hưởng bởi thiên tai. Doanh nghiệp cần nhìn nhận tổng thể: bối cảnh toàn cầu bất ổn (chiến tranh, thiên tai) chỉ cần tác động nhỏ cũng có thể khiến nhu cầu nhập khẩu tăng đột biến trở lại.
Trong nỗ lực mở rộng thị trường, VFA cũng vừa thông báo Bộ Công Thương đã giao Hiệp hội triển khai hợp đồng xuất khẩu gạo theo hình thức Chính phủ với Chính phủ (G2G) với Senegal, dự kiến thực hiện trong tháng 11, mở ra cơ hội tại khu vực châu Phi đầy tiềm năng.
Vấn đề cấp thiết: Tắc nghẽn dòng vốn vì hoàn thuế VAT
Mặc dù thị trường xuất khẩu trầm lắng là một thách thức, nhưng VFA khẳng định, khó khăn lớn nhất hiện nay của doanh nghiệp không phải là việc Philippines tạm ngừng nhập khẩu, mà là tình trạng chậm hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT).
Việc hàng tạm trữ chưa xuất được khiến thuế VAT chưa thể hoàn, cùng với vướng mắc thủ tục hoàn thuế cả với những hợp đồng đã giao xong, đã khiến dòng tiền của doanh nghiệp bị "tắc nghẽn" và ứ đọng vốn.
Chính vì thế VFA kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính sớm có giải pháp tháo gỡ để giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động.
