Phạt 2 tỷ đồng nếu vi phạm IUU: Trách nhiệm quốc gia hay 'canh bạc' sinh kế?

8 năm qua, chúng ta đã quá nhất công sức với câu chuyện xóa “điểm đen” thẻ vàng IUU. Lần này, thay vì răn đe hành chính đơn thuần, nhà nước chuyển sang đòn đánh kinh tế trực diện.

Theo đó, mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân vi phạm đã được đẩy lên ngưỡng 1 tỷ đồng, trong khi các tổ chức có thể phải đối mặt với án phạt 2 tỷ đồng.

So với Nghị định 38/2024 hiện hành, các mức phạt này đã tăng gấp nhiều lần, biến mỗi vi phạm nghiêm trọng trở thành một bản án kinh tế đủ sức làm lung lay cả những gia sản lớn nhất. Thực tế tại các địa phương trọng điểm về nghề cá như An Giang hay Gia Lai, một chuyến biển vươn xa trái phép có thể mang về lợi nhuận hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng. Với mức phạt cũ, không ít chủ tàu vẫn chấp nhận "đánh cược" vì lợi nhuận kỳ vọng quá lớn. Tuy nhiên, con số 2 tỷ đồng trong dự thảo mới không chỉ là chế tài tài chính, mà là một dấu chấm hết cho sự nghiệp của bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào, khiến việc vi phạm không còn là một bài toán kinh tế có lời.

Cụ thể, mức phạt từ 800 triệu đến 1 tỷ đồng sẽ áp dụng cho những vi phạm nghiêm trọng nhất như: khai thác tại vùng biển nước ngoài không có giấy phép, sử dụng tàu không quốc tịch, hoặc tái phạm các hành vi che giấu, giả mạo chứng cứ vi phạm. Ngay cả những hành vi như tháo gỡ thiết bị giám sát hành trình (VMS), hay không duy trì tín hiệu cũng bị đặt vào khung hình phạt kịch trần, đi kèm với các biện pháp bổ sung nghiêm khắc như tịch thu phương tiện và tước giấy phép vĩnh viễn.

Điểm mới đáng chú ý của dự thảo là việc mở rộng trách nhiệm sang cả hệ thống hậu cần và công nghệ, tạo ra sự công bằng trong chuỗi giá trị. Không chỉ ngư dân, mà ngay cả các cảng cá, doanh nghiệp thu mua và đơn vị cung cấp dịch vụ vệ tinh cũng bị đưa vào diện chịu trách nhiệm. Những vi phạm về khai báo sản lượng qua hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT), lần đầu được cụ thể hóa bằng tiền mặt: thuyền trưởng khai sai sản lượng bị phạt theo quy mô tàu, trong khi các tổ chức thu mua vi phạm bị phạt đến 30 triệu đồng. Thậm chí, một mắt xích lỏng lẻo tại cảng cá dẫn đến việc bốc dỡ hàng sai quy định có thể khiến đơn vị quản lý bị phạt 70 triệu đồng và đình chỉ hoạt động.

Việc siết chặt "đầu ra" này đảm bảo rằng ngư dân không phải là đối tượng duy nhất chịu trận, đồng thời cắt đứt nguồn tiêu thụ của các sản phẩm khai thác bất hợp pháp.

Dù nhận được sự ủng hộ về mặt chủ trương để gỡ thẻ vàng, nhưng khi áp những con số hàng tỷ đồng vào thực tiễn làng chài, nhiều nút thắt về tính khả thi bắt đầu lộ rõ.

Thực tế cho thấy, phần lớn tàu cá hiện nay đều đang gánh trên mình những khoản nợ ngân hàng khổng lồ. Một khi án phạt 2 tỷ đồng được ban hành kèm theo lệnh tịch thu tàu, chủ tàu nếu vi phạm gần như rơi vào cảnh phá sản tuyệt đối, mất khả năng chi trả cho cả nhà nước lẫn ngân hàng, kéo theo hệ lụy mất việc làm của hàng chục bạn ghe đi cùng.

Bên cạnh đó, áp lực thực thi lên chính quyền địa phương và các lực lượng thực địa là không hề nhỏ. Việc xử phạt một số tiền tương đương cả gia sản của một hộ dân, đòi hỏi sự quyết liệt và công tâm tuyệt đối, tránh tình trạng nể nang vốn là "vùng tối" trong công tác quản lý nghề cá tại các địa phương bấy lâu nay.

Hơn nữa, rào cản công nghệ cũng là một ẩn số. Khi dữ liệu từ thiết bị VMS trở thành bằng chứng thép để định tội, sự ổn định của hạ tầng vệ tinh phải được đảm bảo tuyệt đối. Nếu vệ tinh bỗng mất kết nối, không xác định được ngư dân ở đâu, kẻ trong bờ căn cứ vào hiển thị màn hình mà thi hành, người trên biển thì mất sóng, muốn liên lạc mà không được, thì tính làm sao đây? Ngư dân không thể bị phạt hàng trăm triệu đồng chỉ vì những lỗi kỹ thuật khách quan từ đơn vị cung cấp dịch vụ, hoặc hiện tượng mất kết nối ngoài ý muốn trên biển.

Để "thanh kiếm" pháp lý này thực sự sắc bén mà không làm đứt gãy sinh kế của hàng triệu ngư dân, nên chăng cần thiết lập một cơ chế đối soát độc lập. Việc xử phạt không nên chỉ dựa duy nhất vào dữ liệu duy nhất, mà cần có quy trình xác minh qua nhật ký khai thác điện tử, thiết bị liên lạc dự phòng và xác nhận từ lực lượng tuần tra thực địa. Đây sẽ là "màng lọc" cần thiết để bảo vệ ngư dân trước các lỗi kỹ thuật khách quan, đồng thời đảm bảo tính minh bạch của pháp luật.

Đồng thời, việc siết chặt kỷ cương phải đi đôi với các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho nhóm tàu "3 không" (không đăng ký, không đăng kiểm, không giấy phép, và các chương trình an sinh xã hội cụ thể. Cuộc chiến gỡ thẻ vàng IUU giờ đây không chỉ là câu chuyện của những con số phạt kỷ lục, mà là cuộc cách mạng thay đổi tư duy khai thác từ tự do tận diệt sang trách nhiệm bền vững.

Suy cho cùng, con số 2 tỷ đồng không chỉ nhằm mục đích thu tiền phạt, mà là lời khẳng định về một vị thế quốc gia có trách nhiệm trên bản đồ thương mại quốc tế. Nhưng gỡ thẻ vàng không thể chỉ dựa vào sức nặng của những bản án kinh tế, mà cần một chiến lược an sinh bền vững, để mỗi ngư dân khi vươn khơi không phải mang theo tâm thế của kẻ đánh cược sinh mạng vào các "canh bạc" vi phạm. Chỉ khi niềm tin vào chính sách đi đôi với sự minh bạch trong thực thi, chúng ta mới có thể tạo ra một làn sóng thay đổi thực sự: từ khai thác bằng mọi giá sang một nền nghề cá xanh, bền vững và đầy tự trọng.

IUU: Cửa thoát ‘thẻ vàng’ đã rất gần

EC bắt đầu kiểm tra ‘thẻ vàng' IUU: Cú quyết định sinh-tử sau 7 năm