Năng lực quyết định vị thế doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng

Truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện tham gia chuỗi cung ứng

Bên lề Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tại TP.HCM, trong khuôn khổ phiên chuyên đề “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt”, ông Khuất Quang Hưng, Phó Tổng Giám đốc Đối ngoại, Truyền thông và Phát triển Bền vững Công ty Nestlé Việt Nam, đã trao đổi với Tạp chí Nông thôn Việt về những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, cũng như giải pháp nâng cao giá trị sản xuất và xuất khẩu.

Thưa ông, khi truy xuất nguồn gốc, dữ liệu sản xuất và điều kiện lao động ngày càng trở thành yêu cầu tiếp cận thị trường, doanh nghiệp Việt Nam đã sẵn sàng đến đâu?

Ông Khuất Quang Hưng: Theo tôi, khoảng cách về mức độ sẵn sàng không nằm nhiều ở sự khác biệt giữa các ngành, mà chủ yếu giữa các doanh nghiệp.

Những ngành xuất khẩu lớn như điện tử, dệt may, chế biến thực phẩm và nông nghiệp nhìn chung đã có sự chuẩn bị tốt hơn, bởi khách hàng quốc tế liên tục đặt ra yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, khi đi sâu vào mạng lưới nhà cung cấp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn những hạn chế như dữ liệu phân tán, quy trình chưa thống nhất, việc truy xuất nguồn gốc chủ yếu dựa trên hồ sơ thủ công.

Một thay đổi quan trọng là truy xuất nguồn gốc không còn dừng ở việc lưu trữ hồ sơ. Doanh nghiệp phải chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất và việc tuân thủ các tiêu chuẩn bắt buộc.

Trước đây, doanh nghiệp nói sản phẩm đạt chuẩn là đủ. Hiện nay, khách hàng còn muốn biết doanh nghiệp chứng minh điều đó bằng cách nào, dữ liệu có được cập nhật thường xuyên và có thể kiểm tra hay không.

Các cơ quan quản lý trong nước cũng đang xây dựng những khung pháp lý mới về truy xuất nguồn gốc đối với các nhóm hàng hóa có rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của các bộ chuyên ngành. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc không còn là yêu cầu riêng của một số thị trường xuất khẩu mà đang dần trở thành chuẩn mực kinh doanh thông thường.

Lợi thế cạnh tranh trong thời gian tới không đơn thuần phụ thuộc vào quy mô doanh nghiệp lớn hay nhỏ, mà ở khả năng chứng minh năng lực bằng dữ liệu đáng tin cậy.

Theo ông, một nhà cung cấp Việt Nam cần đáp ứng những điều kiện gì để tiếp tục tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia và tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn?

Tôi muốn phân biệt giữa việc duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng và nâng cao vị trí trong chuỗi cung ứng đó.

Để tiếp tục là nhà cung cấp, doanh nghiệp cần đáp ứng những yêu cầu cơ bản như chất lượng ổn định, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu đáng tin cậy và tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội, lao động. Nếu không đáp ứng, doanh nghiệp có thể bị loại ngay từ vòng đánh giá nhà cung cấp.

Nhưng để tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn, chỉ tuân thủ các tiêu chuẩn là chưa đủ. Doanh nghiệp cần có năng lực cải thiện năng suất, giảm tiêu hao năng lượng và nguyên vật liệu, đổi mới sáng tạo, cung cấp chuyên môn kỹ thuật và cùng khách hàng giải quyết các vấn đề trong sản xuất.

Tôi lấy ví dụ từ chuỗi cung ứng cà phê. Trong nhiều năm, Nestlé Việt Nam đã hợp tác chặt chẽ với nông dân, nhà cung ứng, các đối tác và viện nghiên cứu. Chúng tôi không chỉ đầu tư vào hoạt động thu mua mà còn nâng cao năng lực người trồng cà phê, cải thiện chất lượng sản phẩm, hỗ trợ chuyển đổi sang nông nghiệp tái sinh và thúc đẩy chế biến sâu, hướng đến tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô.

Thông qua những hoạt động này, chúng tôi mong muốn tạo thêm giá trị và tri thức ngay tại địa phương.

Khi có năng lực kỹ thuật, chất lượng ổn định và khả năng cải tiến liên tục, nhà cung cấp không còn đơn thuần nhận đơn hàng gia công theo thông số được giao. Họ có thể được mời tham gia từ những giai đoạn sớm hơn như thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm.

Theo một khảo sát năm 2025, doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%.

Chúng ta đã làm tốt việc đưa các doanh nghiệp sản xuất lớn và chuỗi cung ứng lớn vào Việt Nam. Việc tiếp theo là giúp doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chính những chuỗi đó.

Muốn vậy, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ làm theo yêu cầu sang xây dựng những năng lực mà khách hàng thực sự cần và khó tìm được nhà cung cấp thay thế.

Đáp ứng tiêu chuẩn chưa đủ để nâng giá trị sản phẩm

Việc đầu tư đáp ứng ngày càng nhiều tiêu chuẩn có giúp doanh nghiệp bán sản phẩm với giá cao hơn, hay chỉ để giữ được đơn hàng, thưa ông?

Việc đáp ứng các tiêu chuẩn không đồng nghĩa với việc nhà cung cấp có thể nâng giá bán. Tuân thủ tiêu chuẩn trước hết là điều kiện để doanh nghiệp tham gia cạnh tranh.

Dù vậy điều này không có nghĩa việc đáp ứng tiêu chuẩn không mang lại lợi ích kinh tế. Một nhà cung cấp có chuỗi cung ứng minh bạch, dữ liệu đáng tin cậy và tuân thủ tốt các yêu cầu về môi trường, xã hội sẽ giúp khách hàng giảm rủi ro. Đây là yếu tố quan trọng để duy trì quan hệ hợp tác lâu dài, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận những khách hàng mới và có quy mô lớn hơn.

Khả năng bán với giá cao hơn chỉ xuất hiện khi việc tuân thủ tiêu chuẩn đi cùng những giá trị khó thay thế, chẳng hạn chất lượng vượt trội, năng suất cao, năng lực kỹ thuật chuyên sâu, đổi mới sáng tạo hoặc khả năng cung cấp giải pháp cho khách hàng.

Nói cách khác, tiêu chuẩn giúp doanh nghiệp bước vào thị trường nhưng không bảo đảm doanh nghiệp có thể bán với giá cao hơn. Giá trị thực sự nằm ở những gì doanh nghiệp làm được sau khi đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo Ngân hàng Thế giới, tỉ lệ doanh nghiệp Việt Nam có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ khoảng 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023.

Vì vậy, tôi cho rằng không nên chỉ nhìn nhận việc đáp ứng tiêu chuẩn như một khoản chi phí. Nếu hệ thống mới giúp tăng hiệu quả sản xuất, kiểm soát chất lượng tốt hơn, cải thiện truy xuất nguồn gốc và củng cố niềm tin của khách hàng thì đó là khoản đầu tư mang lại hiệu quả kinh doanh.

Nâng năng lực nhà cung cấp để giữ lại nhiều giá trị trong nước

Nếu chỉ lựa chọn một thay đổi cần ưu tiên trong 12 tháng tới để Việt Nam giữ lại nhiều giá trị hơn từ sản xuất và xuất khẩu, ông sẽ đề xuất điều gì?

Tôi sẽ chọn tăng cường năng lực cho các doanh nghiệp cung ứng trong nước. Đây cũng là hoạt động Nestlé Việt Nam đã đầu tư nhiều năm và sẽ tiếp tục triển khai.

Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng và tiếp tục thu hút các dự án đầu tư lớn. Tuy nhiên, có thêm nhà máy hay sở hữu những nhà máy hiện đại không đồng nghĩa với việc giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.

Phần giá trị ở lại phụ thuộc vào doanh nghiệp Việt có thể cung ứng những gì, tham gia công đoạn nào và có đủ năng lực đảm nhận những phần việc khó hơn hay không.

Vì vậy, bên cạnh các chương trình kết nối giao thương, doanh nghiệp đầu chuỗi cần chỉ rõ nhà cung cấp trong nước đang thiếu gì, từ công nghệ, nhân lực trình độ cao, hệ thống quản lý chất lượng đến dữ liệu và tài chính.

Khi xác định đúng những hạn chế này, chúng ta mới có thể xây dựng các chương trình hỗ trợ phù hợp và đo lường được kết quả.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không thể tự giải quyết tất cả. Nhà nước có vai trò xây dựng khung chính sách và phát triển hạ tầng. Doanh nghiệp đầu chuỗi đưa ra yêu cầu và hợp tác phát triển nhà cung cấp. Các trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp tham gia đào tạo, nâng cao kỹ năng và trình độ công nghệ.

Về phía doanh nghiệp trong nước, điều quan trọng là chủ động nâng cao năng lực nội tại.

Khi doanh nghiệp Việt có thể đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn, phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước cũng sẽ tăng lên.

Xin cảm ơn ông!

“

Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra từ ngày 26 đến 29/10 tại TP.HCM, do Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo, UBND TP.HCM chủ trì và Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tại TP.HCM (HCMC C4IR) thực hiện.

Diễn đàn có chủ đề “Tinh thần hợp tác trong kỷ nguyên mới”, hướng đến định vị TP.HCM là điểm hội tụ và kết nối các cực tăng trưởng mới toàn cầu.

Theo thông tin của ban tổ chức, diễn đàn ghi nhận 2.714 đại biểu đăng ký, 214 diễn giả đến từ hơn 170 tổ chức thuộc 27 quốc gia và vùng lãnh thổ. Chương trình ngày 27/10 gồm 16 phiên chuyên đề, tập trung vào các động lực tăng trưởng mới, công nghệ đột phá và mô hình hợp tác quốc tế.