Mã số vùng trồng sầu riêng, phải ‘cầm tay chỉ việc’?
Quản lý mã số vùng trồng sầu riêng không thể dừng ở những tập hồ sơ đẹp trên giấy để "lấy lệ" xuất khẩu. Nhưng khi lỗ hổng mượn mã, khai khống sản lượng và gian lận nguồn gốc vẫn chực chờ, liệu phương châm "cầm tay chỉ việc" cho nhà vườn có phải là chìa khóa vạn năng, hay ngành hàng tỷ đô này đang cần những mắt xích căn cơ hơn?
Nhìn từ sự cố của nhà vườn trồng sầu riêng
Thực tế quản lý mã số vùng trồng (MSVT) và cơ sở đóng gói sầu riêng thời gian qua đang bộc lộ không ít điểm nghẽn. Áp lực từ Nghị định thư ký kết với Trung Quốc từ tháng 9/2022 đòi hỏi khắt khe về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Thế nhưng, tình trạng mượn mã số, dùng mã cho sản lượng vượt quá khả năng thực tế, hay trà trộn sầu riêng không rõ nguồn gốc vẫn diễn ra.
Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở NN - MT Đắk Lắk thẳng thắn chỉ ra bối cảnh tranh mua tranh bán gay gắt đã khiến chất lượng nông sản bị buông lỏng, thậm chí có trường hợp sầu riêng bị đánh tụt từ loại A xuống loại C, làm tổn hại nghiêm trọng đến giá trị chung.
Ở đầu nguồn sản xuất, thói quen ghi chép cảm tính của nông dân vẫn là mắt xích yếu nhất. Chia sẻ tại diễn đàn do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức tại Đắk Lắk ngày 22/10, ông Trần Đức Thọ (thôn 3, xã Ea Tul) kể lại bài học đắt giá: Năm 2025, vườn sầu riêng của ông xuất hiện bất thường sau khi dùng chất điều hòa sinh trưởng. Lật lại cuốn sổ giấy, ông mới giật mình vì trước nay chỉ ghi ngày phun và tên thương mại, hoàn toàn trống thông tin về hoạt chất lẫn liều lượng. Không thể rà soát nguyên nhân, ông Thọ nhận ra: "Chỉ ghi đã phun gì là chưa đủ, phải biết trong đó có hoạt chất nào, dùng bao nhiêu và vì mục đích gì. Nông dân phải là người hiểu và làm chủ thông tin khu vườn của mình".
Đứng ở góc độ chuỗi liên kết gần 2.000 ha sầu riêng xuất khẩu, ông Lê Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Chánh Thu cho biết doanh nghiệp luôn trong thế phập phồng. Doanh nghiệp dù đã số hóa vùng trồng, lấy mẫu kiểm tra trước thu hoạch nhưng vẫn kiến nghị Nhà nước phải sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia, xử lý nghiêm các hành vi gian lận mã số để bảo vệ những đơn vị làm ăn bài bản.
"Cầm tay chỉ việc": Cần thiết nhưng chưa đủ
Để gỡ vướng, phương châm "cầm tay chỉ việc" đang được triển khai rầm rộ. Ngay tại diễn đàn, ngành nông nghiệp Đắk Lắk đã phát động chiến dịch "30 ngày đêm" hướng dẫn kỹ thuật canh tác VietGAP. Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk Đinh Văn Đang cho biết đơn vị đã mở các lớp tập huấn cho khoảng 130 người, hướng dẫn nông dân thực hành VietGAP, ghi nhật ký điện tử, chụp ảnh nhãn thuốc, cũng như thao tác đăng ký mã số trực tuyến qua VNeID và Cổng Dịch vụ công.
Ở cấp quốc gia, TS. Hoàng Tuyển Phương (Trung tâm Khuyến nông Quốc gia) thông tin đơn vị đã tổ chức 6 lớp đào tạo giảng viên nguồn và 6 lớp tập huấn trực tiếp tại Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng. Tuy nhiên, ông Phương nhấn mạnh: Hoạt động khuyến nông phải đồng hành, quản lý xuyên suốt mùa vụ chứ không chỉ tập trung hỗ trợ làm hồ sơ đăng ký ban đầu.
"Cầm tay chỉ việc" rõ ràng là bước đi bắt buộc để thay đổi tư duy làm nông tự phát. Nhưng nếu chỉ trông chờ vào việc lực lượng chức năng "cầm tay" từng hộ, bài toán quản lý sẽ sớm lâm cảnh khó. Phương pháp này vô cùng tốn nhân lực và khó phủ kín diện tích rộng lớn. Hơn nữa, việc hướng dẫn kỹ thuật ở nhà vườn không thể tự nó ngăn chặn được hành vi vi phạm mượn mã, quay đầu hàng hóa của các đối tượng thu mua bên ngoài.
Phải có "kiềng ba chân"
Tại diễn đàn, Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk đã đưa ra đề xuất mang tính đột phá: Xây dựng chuỗi dữ liệu số kết nối khép kín từ Vườn trồng (nông dân cập nhật nhật ký, vật tư) đến Hợp tác xã (quản lý diện tích, sản lượng), Cơ sở đóng gói (ghi nhận nguyên liệu) và Doanh nghiệp xuất khẩu (đối chiếu hồ sơ). Hiệp hội kiến nghị cho thí điểm ngay trong 90 ngày tại 2 đến 3 xã, phường.
Cùng với giải pháp công nghệ, hành lang pháp lý cũng vừa có bước chuyển quan trọng. Theo đó, Nghị định 38/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 36/2026/NQ-CP ban hành ngày 31/7/2026 đã cắt giảm tối đa thủ tục. Thời gian giải quyết hồ sơ hiện chỉ còn tối đa 3 ngày làm việc (với thị trường không yêu cầu mã số) và 10 ngày làm việc (với thị trường có yêu cầu mã số).
Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh thừa nhận, do Nghị quyết 36 ban hành đúng vào đỉnh điểm vụ thu hoạch sầu riêng tại Đắk Lắk, nên ban đầu không tránh khỏi những lo lắng. Nhưng sau 2 tháng triển khai, quy trình đã thông thoáng rõ rệt, khoảng 1.600 hồ sơ đăng ký MSVT đã được chuyển sang các nước nhập khẩu (trong đó có Trung Quốc) để xem xét phê duyệt.
Tuy nhiên, đi kèm với sự thông thoáng ở khâu cấp mã là cơ chế hậu kiểm khắt khe: UBND cấp xã phải thực hiện kiểm tra sau cấp mã trong thời hạn tối đa 3 tháng. Mã số cấp trong nước không đồng nghĩa với tấm vé thông hành nghiễm nhiên; nhà vườn và doanh nghiệp nếu không duy trì đúng điều kiện thực tế hay kê khai gian dối sẽ bị xử lý ngay.
Bài học quản lý mã số vùng trồng sát thực tế sản xuất từ cây sầu riêng cũng đang được ngành nông nghiệp tính toán mở rộng sang cây cà phê - thủ phủ nông sản của Tây Nguyên. "Cầm tay chỉ việc" là điểm tựa ban đầu để nâng cao năng lực cho người trồng. Nhưng để nông sản Việt đi xa, con đường chắc chắn nhất vẫn phải xây từ sự minh bạch của dữ liệu số và tính thượng tôn pháp luật của tất cả các bên trong chuỗi giá trị.
