Ia Tôr tự mình mở lối thoát nghèo

Khi “cái rễ” của đói nghèo nằm ở nếp nghĩ cũ

Nói đến chuyện đổi cây trồng trên những vùng đất khó, người ta thường nghĩ ngay đến bài toán vốn liếng, thị trường hay kỹ thuật. Nhưng những người làm công tác thực tế ở cơ sở đều hiểu, rào cản lớn nhất, gai góc nhất lại không nằm ở đất hay ở tiền, mà nằm trong đầu người nông dân.

Ở một địa bàn đặc thù như xã Ia Tôr, nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 70% dân số, sản xuất nông nghiệp bao đời nay gắn chặt với tập quán canh tác truyền thống, phụ thuộc vào trời đất và thói quen canh tác quảng canh. Cây mì (sắn), cây bắp hay điều, cao su tiểu điền từ lâu đã đóng vai trò là cứu cánh qua mùa giáp hạt.

Bắt người dân bỏ những thứ quen thuộc ấy để lao vào một loại cây trồng mới đòi hỏi vốn đầu tư lớn, quy trình chăm sóc khắt khe, kỹ thuật tỉ mỉ như cà phê hay cây ăn quả, chẳng khác nào đi ngược lại với con đường an toàn mà họ đã đi qua nhiều thế hệ.

Sự e dè, loay hoay, thậm chí hoài nghi trước những cái mới là điều hiển nhiên. Thay đổi tư duy của một cộng đồng chưa bao giờ là câu chuyện một sớm một chiều, càng không thể dùng mệnh lệnh hành chính để áp đặt.

Những "đầu tàu" phá rào giữa làng

Thế nhưng, bức tranh ấy đang dịch chuyển từng ngày ở những thôn làng như Đoàn Kết - Ókly hay Nẽh Xo, nhờ vào những con người dám đi trước, phá bỏ bức tường của sự e dè.

Gần 3 ha đất của ông Kpuih Hyăng từng là chuỗi ngày dài loay hoay với mì, bắp rồi cao su nhưng cái đói cái nghèo vẫn đeo bám. Khi được Hội Nông dân vận động chuyển sang 3.600 cây cà phê giống TR4 vào năm 2018, trong đầu ông Hyăng đầy ắp những dấu hỏi. Trồng cà phê vốn lớn, kỹ thuật cao, lỡ thất thu thì lấy gì bù đắp?

Nhưng thay vì khoanh tay đứng nhìn, ông chọn cách dấn thân: tự mình học hỏi, tham gia từng lớp tập huấn, dồn vốn đào ao chứa nước, lắp hệ thống tưới năng lượng mặt trời.

Đất không phụ công người, vườn cà phê nay cho thu hoạch 9 - 10 tấn nhân/năm, trừ chi phí bỏ túi 400 triệu đồng và quan trọng hơn cả là đã đứng vững trên đôi chân của mình để thoát nghèo.

Bên cạnh đó, gia đình chị Kpuih Xuyên cũng là một điểm sáng tiêu biểu khi mạnh dạn chuyển 1,5 ha đất mì cao sản sang trồng cà phê kết hợp cây ăn quả từ năm 2019. Vượt qua những lo toan ban đầu về vốn và cách chăm sóc, chị kiên trì học hỏi kỹ thuật, tự tay chăm chút từng gốc cây để tạo dựng nguồn thu ổn định, tiếp thêm động lực vươn lên thoát nghèo cho cả gia đình.

Sự chuyển biến ấy minh chứng cho một thực tế: Đồng bào dân tộc thiểu số không hề bảo thủ, họ chỉ cần được nhìn thấy hiệu quả nhãn tiền, được cầm tay chỉ việc và được tiếp thêm niềm tin để tự mình bước qua vùng an toàn.

Định hình bài toán hàng hóa: Chuyển đổi không chỉ là đổi cây

Sự đổi thay ở Ia Tôr không chỉ dừng lại ở quy mô vài hecta rẫy được cải tạo. Đó là kết quả của một quá trình kiên trì đồng hành từ phía chính quyền địa phương, biến những nỗ lực bộc phát thành một chiến lược tái cơ cấu nông nghiệp bài bản.

Giai đoạn 2020 - 2025, những con số biết nói như 128,5 ha cà phê được tái canh hay 345 ha đất kém hiệu quả chuyển sang cây ăn quả cho thấy tầm nhìn dài hạn của cấp ủy, chính quyền xã. Nông nghiệp Ia Tôr đang dần bước ra khỏi ao làng để tiệm cận với tư duy sản xuất hàng hóa.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo xã, đổi cây trồng mới chỉ là khởi đầu. Nông sản làm ra nếu chỉ mạnh ai nấy bán, tự bơi giữa thị trường trồi sụt thì rủi ro quay lại nghèo đói vẫn còn nguyên hiện hữu. Bài toán căn cốt tiếp theo là nâng chất lượng, chuẩn hóa quy trình và tìm đầu ra bền vững. Kế hoạch lấy mẫu, chuẩn bị cấp chứng nhận VietGAP cho cây cà phê vào tháng 10 tới đây, cùng với việc thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị với doanh nghiệp, chính là chiếc chìa khóa để nâng tầm giá trị nông sản Ia Tôr. Khi người dân không chỉ biết làm ra sản phẩm, mà còn biết làm ra sản phẩm đạt chuẩn, có thị trường bao tiêu, thì khi đó sinh kế mới thực sự bền vững.

Giảm nghèo ở những vùng đồng bào dân tộc chưa bao giờ là việc dễ dàng nếu chỉ bơm vào đó nguồn lực vật chất đơn thuần. Cuộc đổi thay ở Ia Tôr cho thấy, một khi tư duy đã thông, rào cản tập quán đã được tháo gỡ bằng sự kiên trì và những mô hình người thật việc thật, thì đất cằn đến đâu cũng sẽ bung lộc, mở lối cho tương lai no ấm.