Nông dân miền Trung trả 150% chi phí cho thời tiết cực đoan
Vụ hè thu đã kết thúc, nhiều cánh đồng miền Trung đang để đất nghỉ chờ vụ đông xuân. Nhưng chi phí thích ứng với thời tiết cực đoan thì không nghỉ.
Từ tiền bơm tưới, tiêu úng, giống, phân bón đến nhân công, những khoản chi đang tăng lên khi thời tiết chuyển từ nắng nóng, khô hạn sang mưa lớn bất thường.
Chi phí sản xuất "hiện hình" rõ ràng từ thời tiết
Từ đêm 5/10, mưa lớn bắt đầu dồn xuống miền Trung, từ Hà Tĩnh đến Huế rồi mở rộng về phía Đà Nẵng, Quảng Ngãi. Một số nơi được dự báo có tổng lượng mưa trên 600 mm. Đợt mưa còn có khả năng kéo dài đến khoảng ngày 10–11/10.
Thời điểm này, phần lớn diện tích lúa ở Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng và nhiều địa phương miền Trung đã kết thúc vụ hè thu. Những cánh đồng đang trong quãng nghỉ giữa hai vụ, chờ nước rút, làm đất và chuẩn bị xuống giống đông xuân.
Nhưng đất nghỉ không có nghĩa nông dân thôi lo lắng.
Sau những tháng nắng nóng, nguồn nước cho vụ đông xuân phải được chuẩn bị. Khi mưa cực đoan xuất hiện, vấn đề lại chuyển sang tiêu thoát nước, bảo vệ kênh mương, đường nội đồng và những vùng sản xuất thấp trũng.
Cùng một hệ thống thủy lợi có khi phải làm hai việc trái ngược nhau trong một mùa: giữ từng mét khối nước khi hạn và đưa thật nhanh nước ra khỏi ruộng khi mưa lớn.
Trong khi những cánh đồng lúa đang chờ vụ mới, trên các vùng đất cát, đất cao ráo, rau màu vẫn được sản xuất. Đây là những diện tích có khả năng thoát nước tốt hơn, phù hợp với các loại cây ngắn ngày như ném, hành lá.
Nhưng đất cao không đồng nghĩa với hết rủi ro. Một trận mưa lớn có thể làm dập rau, rửa trôi phân bón, phát sinh sâu bệnh hoặc buộc người dân phải gieo lại. Khi đó, tiền giống, phân bón, làm đất và công chăm sóc của lứa trước có thể mất, trong khi một khoản chi mới lại bắt đầu.
Với cây ngắn ngày, một đợt thời tiết bất thường có thể không chỉ làm mất sản phẩm mà còn làm mất cả chi phí đã bỏ ra để tạo nên sản phẩm đó.
Ông Dương Đức Hoài Khánh, Chủ tịch Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi thành phố Huế, cho biết đơn vị đang thực hiện tưới, tiêu cho khoảng 36.000 ha đất sản xuất nông nghiệp.
Từ thực tế vận hành hệ thống thủy lợi, ông Khánh cho rằng chi phí sản xuất của người dân chịu tác động ngày càng rõ từ thời tiết và nhiều yếu tố đầu vào.
Theo ông Khánh, có thời điểm chi phí sản xuất của nông dân tăng tới 150%. Phân bón được sử dụng nhiều hơn để tăng sức khỏe cây trồng; chi phí nhiên liệu tăng khi phải chủ động cấp nước trong điều kiện nhiệt độ cao, nước bốc hơi nhanh; nhân công, giống và nhiều khoản đầu vào khác cũng tăng.
“Thời tiết đột biến, nắng nhiều nhưng mưa cũng nhiều, rồi nguy cơ xâm nhập mặn cũng phải tính đến. Chi phí sản xuất tăng do thời tiết cực đoan đang là một trong những nguyên nhân khiến nông dân ngày càng kém mặn mà với đồng ruộng.”.
Ông Dương Đức Hoài Khánh, Chủ tịch Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi thành phố Huế.
Thời tiết khó lường, nông dân khó tính toán mùa vụ
Từ góc nhìn của một chuyên gia thủy lợi, TS. Nguyễn Đính, Viện trưởng Viện Công nghệ Môi trường, Giảm nhẹ thiên tai và Biến đổi khí hậu, cho rằng chi phí sản xuất nông nghiệp tăng lên không chỉ do hạn hán, nắng nóng hay mưa lũ gây thiệt hại, mà còn bởi thời tiết ngày càng khó lường, khiến người nông dân khó tính toán mùa vụ và hiệu quả đầu tư.
Sau một mùa khô khốc liệt, nông dân phải tăng chi phí bơm tưới, tìm nguồn nước. Khi mưa lớn, ngập úng xảy ra, họ lại tốn tiền tiêu nước, phục hồi đồng ruộng, gieo trồng lại. Thu hoạch chậm, nông sản giảm chất lượng hoặc mất đầu ra cũng làm giảm thu nhập. Có những khoản đầu tư vừa bỏ ra chưa kịp thu hồi thì rủi ro mới đã xuất hiện.
“Chi phí thích ứng khí hậu không chỉ là tiền đầu tư thêm, mà còn bao gồm những tổn thất do không kịp thích ứng.”
TS. Nguyễn Đính
Tuy nhiên, chi nhiều hơn chưa chắc đã hiệu quả hơn. Điều quan trọng là đầu tư đúng chỗ, giảm thiệt hại và hạn chế những khoản chi không cần thiết.
Theo TS. Nguyễn Đính, không có một công thức chung cho mọi địa phương. Miền Trung có đồng bằng thấp trũng, vùng cát ven biển, vùng gò đồi và miền núi; mỗi vùng cần tổ chức mùa vụ phù hợp với điều kiện nguồn nước và mức độ rủi ro riêng.
Trước hết, nông dân cần điều chỉnh lịch mùa vụ theo dự báo thời tiết và đặc điểm từng vùng; lựa chọn giống phù hợp, có khả năng chống chịu hạn, ngập hoặc đổ ngã. Việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới cũng cần hợp lý, tránh tăng chi phí nhưng không giảm được rủi ro.
Về thủy lợi, miền Trung, đặc biệt là TP. Huế, cần quản lý nguồn nước theo cả chu kỳ hạn - lũ. Không chỉ bảo đảm nước tưới trong mùa khô, hệ thống công trình còn phải tiêu thoát nước hiệu quả khi mưa lớn. Bên cạnh đầu tư mới, cần ưu tiên sửa chữa, duy tu công trình hiện có, nâng cao chất lượng dự báo và chuyển cảnh báo thành hướng dẫn cụ thể để người dân chủ động sản xuất.
Một hộ nông dân khó tự xoay xở trước mọi rủi ro. Vì vậy, chính quyền địa phương và các hợp tác xã cần phối hợp tổ chức lịch mùa vụ, chia sẻ thiết bị, điều phối tưới tiêu và liên kết với doanh nghiệp để ổn định đầu ra. Bảo hiểm nông nghiệp cũng cần được phát triển với mức phí phù hợp và cơ chế bồi thường minh bạch.
“Điều quan trọng nhất là phải tính cả chi phí của việc không thích ứng.”
TS. Nguyễn Đính
Đón đầu, trả chậm
Nhưng không phải ở đâu cũng vậy. Đầu tư cho thủy lợi, dự báo và tổ chức sản xuất có thể tốn kém trước mắt, nhưng sẽ tiết kiệm hơn nếu giúp giảm thiệt hại và tránh phải phục hồi sản xuất nhiều lần. Vấn đề này có thể nhìn thấy tại các HTX NN ở Đà Nẵng.
Theo ông Trần Văn Ninh - Giám đốc HTX NN Thăng Điền, nhiều năm qua, nông dân tại đây thường ít lo về giá phân bón. Lí do là HTX có kênh phân bón trả chậm theo mùa vụ, như vụ hè thu vừa rồi, HTX đã mua cỡ dự trữ 100 tấn. "Bà con ai có tiền thì trả ngay, còn không đã có hợp đồng trả chậm, nên giá ổn, đỡ lo", ông nói.
Cũng theo ông Ninh, kênh mương nội đồng sau tháng 10 âm lịch, khi bão lụt đã hết thì mới nạo vét. "Chúng tôi không làm trước, sẽ dễ hư hại, tốn kém - ông Ninh nói - Vụ đông xuân, hè thu, xuân hè…làm chi, đều có kế hoạch hết, không thấy đâu làm đó".
Trong khi đó, Giám đốc HTX NN Thăng An là ông Võ Tấn Sanh cho biết, việc dự trữ vật tư, HTX này cũng làm như ở Thăng Điền. "Cỡ tháng 12 dương lịch, là bà con bắt đầu mua vật tư. Mua bán đều nợ nhau, đến tháng 5 là thu hoạch xong thì bà con mới có tiền trả", ông Sanh nói.
Tuy nhiên, ông Sanh cho hay: "Kho dự trữ vật tư, xã có, nhưng lo lắm vì lợp tôn, sợ bão lớn là... chết! Xã tôi đang có gần 50 tấn giống nếp đang trong kho, chưa bán được, mà mưa bão lại bắt đầu. Mua vật tư dự trữ cho bà con, kho bãi không đảm bảo nên không dám mua nhiều".
Xem ra, câu chuyện thích ứng khí hậu không đơn thuần là chi thêm tiền, mà là sử dụng nguồn lực lẫn hạ tầng thiết yếu phục vụ sản xuất phải đầy đủ và hiệu quả hơn, để người nông dân không phải liên tục bắt đầu bỏ sức lẫn tiền xuống ruộng sau mỗi mùa hạn hay đợt lũ.
