Hơn 26% chi phí ‘gầm bàn’: Số hóa bất lực trước lòng tham?
Làn sóng số hóa và Chính phủ điện tử từng được kỳ vọng sẽ triệt tiêu nạn nhũng nhiễu. Nhờ cắt giảm tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa con người với con người.
Thế nhưng, trong Báo cáo Kinh tế tư nhân và Chỉ số PCI vừa công bố, hơn 26% doanh nghiệp thừa nhận vẫn phải trả chi phí không chính thức. Đây là một gáo nước lạnh nghiệt ngã. Khi quy trình quản trị còn mập mờ và tư duy độc quyền hành chính chưa đổi thay, công nghệ hiện đại cũng bất lực trước mê lộ của lòng tham.
Hơn 26%: Khi "gầm bàn" dịch chuyển lên màn hình máy tính
Từng nghĩ, khi thủ tục được chuyển lên mạng, ngăn cách giữa doanh nghiệp và công chức, sẽ chặt đứt tận gốc nạn vòi vĩnh, đút lót. Nhưng, không hoàn toàn như vậy. Số hóa trong nhiều trường hợp chỉ làm thay đổi hình thức tiếp xúc. Nó chưa hề chạm được vào quyền lực định đoạt của người ngồi sau màn hình.
Nhiều phân tích được chỉ ra từ con số hơn 26% trên. Ví dụ như "sai thể thức", "thiếu thành phần". Vấn đề này, người nắm hồ sơ, lẽ ra nói ngay là sai đâu, thế nào. Nhưng họ im, hoặc nói chung chung. Có một ý kiến nữa, cũng đáng suy ngẫm. Đó là nếu hồ sơ trục trặc, thì "cò" sẽ xuất hiện. Nó ẩn náu khéo léo dưới các vỏ bọc dịch vụ tư vấn hay hỗ trợ kỹ thuật bên ngoài.
Doanh nghiệp, để cho nhanh, tốt nhất là ôm hồ sơ giấy đến gặp gỡ trực tiếp để đối chiếu.
"Bịt mắt" doanh nghiệp
Báo cáo của VCCI cũng chỉ ra một con số đáng báo động. Đó là chỉ có từ 6% đến 8% doanh nghiệp được khảo sát có khả năng thường xuyên dự đoán trước các thay đổi về mặt chính sách, pháp luật tại địa phương.
Chính sự mù mờ này khiến doanh nghiệp rơi vào trạng thái “bịt mắt bắt dê”. Trong bối cảnh kinh doanh, thời gian chính là máu thịt. Tiền lãi vay ngân hàng ngốn từng ngày. Trong khi có tới 75,5% doanh nghiệp đang bị kẹt vốn do thiếu tài sản thế chấp. Hoặc họ không tiếp cận được các gói tín dụng hỗ trợ. Lúc đó, gầm bàn trở thành nơi sinh ra... cơ chế tự vệ. Những cái bắt tay, những cuộc ngã giá bên ngoài công sở, là thứ mà không một camera hay thuật toán số hóa nào có thể quét tới.
Thách thức cốt lõi: Quy trình một cửa" nhưng… nhiều khóa
Một dự án đầu tư của doanh nghiệp không bao giờ là một thủ tục đơn lẻ. Nó là một chuỗi mắc xích liên thông từ đất đai, quy hoạch, xây dựng, phòng cháy chữa cháy cho đến môi trường. Dù cơ quan này có số hóa triệt để đến mấy, nhưng chỉ cần một chiếc "khóa" ở cơ quan khác cố tình trì hoãn trực tiếp, toàn bộ chuỗi đầu tư của doanh nghiệp sẽ ngay lập tức bị đóng băng. Sự thiếu đồng bộ về hạ tầng dữ liệu và những nút thắt cổ chai, là điểm nghẽn khiến hồ sơ đọng lại.
Đó là lý do vì sao khối hộ kinh doanh dù đang gặp khó khăn rất lớn với 81,5% sụt giảm doanh thu, nhưng chỉ có vỏn vẹn 15,6% muốn nâng cấp lên thành doanh nghiệp. Họ không sợ lớn. Họ sợ phải bước vào ma trận thủ tục chính thức. Ở đó, họ gặp quá nhiều tầng nấc khiến họ phải bỏ chi phí ngoài quy định ra.
Để công nghệ không còn… đứng ngó
Con số 26% chi phí không chính thức là lời cảnh báo đanh thép. Rằng nếu chỉ đổ tiền xây dựng phần mềm mà không cải cách tư duy con người và thể chế quản trị, số hóa chắc chắn sẽ thất bại. Để công nghệ thực sự trở thành vũ khí chống tham nhũng, dòng chảy cải cách cần phải đi qua những bộ lọc quyết liệt và thực chất hơn.
Trước hết, phải tước bỏ triệt để quyền "kiến tạo khó khăn" của con người. Bằng cách chuyển dịch hệ thống dịch vụ công sang cơ chế tự động hóa hoàn toàn. Ở khâu tiếp nhận và thẩm định, máy tính phải là bên tự động kiểm tra dựa trên các tiêu chí định lượng rõ ràng. Cán bộ chỉ nên đóng vai trò hậu kiểm. Mọi hành vi chậm trễ, kéo dài thời gian hoặc tùy nghi bấm nút từ chối hồ sơ từ phía con người cần phải được hệ thống tự động ghi lại vết. Đồng thời kích hoạt cơ chế yêu cầu giải trình công khai trên hệ thống giám sát quốc gia.
Bên cạnh đó, việc liên thông dữ liệu quốc gia phải được thực hiện ráo riết để xóa bỏ hoàn toàn tình trạng cát cứ thông tin. Cần chấm dứt ngay thực trạng các bộ, ngành, địa phương giữ khư khư dữ liệu để làm quyền lực riêng. Bởi từ đây, doanh nghiệp phải nộp một loại giấy tờ cho nhiều cơ quan khác nhau, là sinh ra thủ tục rắc rối. Chỉ khi dòng chảy dữ liệu được thông suốt, các nút thắt cổ chai giữa các sở ngành mới tự động lộ diện trước ánh sáng. Sự minh bạch này cũng đòi hỏi một cuộc rà soát lớn để loại bỏ hoàn toàn những cụm từ mang tính định tính, đánh đố trong các văn bản quy phạm pháp luật. Đó vốn là kẽ hở bấy lâu nay để cán bộ tùy nghi diễn giải và ra giá với doanh nghiệp.
Cuối cùng, áp lực cải cách sẽ không bao giờ đủ mạnh nếu không gắn trực diện vào "chiếc ghế" của người đứng đầu. Việc Chỉ số PCI chuyển sang hình thức phân nhóm thay vì xếp hạng thứ bậc, được kỳ vọng sẽ giảm bớt bệnh thành tích, hướng tới hiệu quả thực chất. Tuy nhiên, thước đo sòng phẳng nhất phải xem xét vào chỉ tiêu đánh giá năng lực và trách nhiệm công vụ của lãnh đạo. Khi sự trì trệ của bộ máy bên dưới đe dọa trực tiếp đến uy tín của người đứng đầu, tư duy quản trị mới thực sự chuyển động để giải phóng cho doanh nghiệp.
Số hóa giống như việc thắp lên một ngọn đèn trong phòng tối. Ngọn đèn tự nó không thể làm biến mất lòng tham. Nhưng nó khiến những kẻ muốn nhũng nhiễu không còn bóng tối để ẩn nấp.
Hơn 26% doanh nghiệp phải gánh chi phí không chính thức chính là cái giá phải trả của một nền hành chính chưa chuẩn. Công nghệ không thể làm thay, khi tư duy quản trị và sự nghiêm minh của pháp luật, chưa chạm hết tới vùng tối.
