Giá gạo tăng trong thế co kéo mới của thị trường châu Á
Thị trường gạo châu Á đang chứng kiến một cuộc đấu trí chiến lược đầy kịch tính, nơi mỗi con số về giá trị xuất khẩu không chỉ đơn thuần là kết quả của giao dịch thương mại mà còn là kết tinh của những toan tính địa chính trị. Khi giá gạo xuất khẩu Việt Nam bật tăng 15 - 20 USD/tấn ngay đầu tháng 5/2026, chúng ta phải nhìn nhận rằng câu chuyện đã thoát ly khỏi quy luật cung cầu truyền thống.
Diễn biến của thị trường gạo đang hình thành thế "co kéo" căng thẳng, một bên quốc gia xuất khẩu và những cường quốc nhập khẩu đang tìm cách xoay xở.
Giá gạo: Từ áp lực kép đến vị thế tài sản chiến lược
Giá gạo tăng không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên hay nhất thời. Nó là hệ quả tất yếu của một "cơn bão hoàn hảo" hình thành từ hai gọng kìm: thiên tai và địa chính trị.
Dự báo về sự trở lại sớm và khốc liệt của El Nino trong năm 2026 đang giáng một đòn mạnh vào tâm lý sản xuất từ Ấn Độ, Đông Nam Á cho đến Úc. Khi các vùng nguyên liệu lớn nhất thế giới đối mặt với khô hạn, nguồn cung tương lai bị đặt dấu hỏi lớn.
Cùng với đó, xung đột kéo dài tại Trung Đông làm nghẽn dòng chảy vận tải, đẩy giá dầu và chi phí phân bón lên một mặt bằng mới. Đối với ngành nông nghiệp, đây là tác động kép đánh trực tiếp vào giá thành đầu vào.
Trong bối cảnh an ninh lương thực bị đặt báo động đỏ toàn cầu, hạt gạo Việt Nam đã thực hiện một cú nhảy vọt về giá trị. Việc các dòng gạo chất lượng cao như gạo thơm chạm mốc 520 USD/tấn và Jasmine giữ vững ở mức 517 USD/tấn giữa lúc Trung Quốc tăng tốc nhập khẩu tới 44,4% là minh chứng rõ nét nhất. Khi rủi ro về sự đứt gãy nguồn cung hiện hữu, hạt gạo không còn là món hàng hóa thông thường. Nó đã lên ngôi, trở thành loại tài sản chiến lược mà bất cứ quốc gia nào cũng khao khát nắm giữ để ổn định lòng dân.
Giải mã chiến thuật "tung hỏa mù" và cuộc đấu trí với Philippines
Điểm nghẽn thú vị và đáng phân tích nhất trong bức tranh này chính là phản ứng của Philippines – quốc gia vốn chiếm gần 50% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Sự mâu thuẫn trong hành động và lời nói của giới chức Manila tạo nên một kịch bản đầy kịch tính. Một mặt, họ liên tục phát đi các thông điệp "thắt chặt" như: xem xét phối trộn gạo nội địa để giảm giá thành, áp hạn ngạch nhập khẩu chỉ 150.000 - 200.000 tấn/tháng, hay thậm chí đe dọa tạm ngưng nhập khẩu 90 ngày.
Tuy nhiên, số liệu thực tế lại bóc trần sự thật: Quý 1/2026, quốc đảo này đã âm thầm nhập tới 1,26 triệu tấn, cao hơn mục tiêu ban đầu tới 500.000 tấn. Tại sao lại có sự lệch pha này?
Đây chính là kỹ thuật làm giá bằng chính sách đầy bài bản. Philippines rất giỏi trong việc đọc vị lịch thời vụ của Việt Nam. Họ tung tin hạn chế ngay trước các kỳ thu hoạch rộ. Đây vốn là thời điểm mà nông dân và doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với áp lực lớn. Người làm lúa phải lo giải phóng kho bãi và nhu cầu vốn lưu động cao nhất. Đòn tâm lý đó là nhằm ép được giá gạo Việt Nam xuống thấp, gây lo ngại mất thị trường lớn nhất. Lí do: đó là bước đệm để họ thực hiện các đợt mua gom lớn cho nhu cầu dự kiến lên tới 5 triệu tấn trong năm nay.
Điểm yếu và bài toán thực lực nội tại
Thế co kéo này cũng đồng thời phơi bày những rủi ro nội tại vốn được ví như điểm yếu mãn tính của ngành gạo Việt. Việc phụ thuộc quá sâu vào một thị trường duy nhất, khiến chúng ta dễ bị tổn thương trước những biến động chính sách của đối tác. Khi đối phương nắm giữ quyền lực của người mua lớn nhất, họ có khả năng điều khiển nhịp độ thị trường theo ý muốn.
Bên cạnh đó, sự tự tin về giá xuất khẩu tăng phải đi đôi với khả năng quản trị chuỗi giá trị. Hiện nay, giá lúa nội địa tăng (200 - 500 đồng/kg) là tín hiệu đáng mừng cho người nông dân, nhưng lại là áp lực "ép tim" cho những doanh nghiệp đã lỡ ký hợp đồng xuất khẩu giá thấp từ trước. Nếu không có một hệ thống liên kết chặt chẽ giữa nhà nước - doanh nghiệp - nông dân để giữ ổn định vùng nguyên liệu, chia sẻ rủi ro, chúng ta rất dễ rơi vào kịch bản trớ trêu: Thắng rực rỡ trên bàn đàm phán quốc tế, nhưng lại thua đau đớn ngay trên sân nhà, do sự nhảy múa của chi phí đầu vào.
Vị thế của hạt gạo Việt chỉ thực sự bền vững khi chúng ta giải được bài toán đa dạng hóa thị trường, giảm dần sự lệ thuộc vào các "tín hiệu ảo" từ một vài đối tác lớn. Bên cạnh đó phải tăng cường năng lực dự trữ quốc gia và hệ thống hậu cần xuất khẩu, nhằm có thể găm hàng chờ giá khi cần thiết.
Câu chuyện của hạt gạo Việt hiện nay không chỉ là bán được bao nhiêu tấn hay mang về bao nhiêu tỉ USD, mà là sự tỉnh táo chiến lược để không rơi vào những cái bẫy chính sách tinh vi. Trong một thế giới đầy biến động, sự nhạy bén trong việc nhận diện các chiêu bài làm giá chính là chìa khóa để bảo vệ thành quả lao động của hàng triệu nông dân.
Thế co kéo này chỉ thực sự mang lại lợi thế cho Việt Nam, khi chúng ta không chỉ có gạo để bán. Điều kiện đi kèm, là Việt Nam phải đủ tiềm lực tài chính, hệ thống kho bãi hiện đại. Chưa hết, chúng ta cần xác lập chuỗi giá trị vững chắc... Tất cả nhằm để chủ động chọn thời điểm "vàng" xuất quân, thay vì bị cuốn vào kịch bản do đối phương dàn dựng. Đã đến lúc hạt gạo Việt phải được bán bằng vị thế của một cường quốc lương thực, chứ không phải bằng sự vội vã của một người đi bán hàng thuê.
